Zondebokken

Klaag ze aan, sleep ze voor de rechter, laat ze hun straf niet ontlopen. De gedachte aan vergelding speelde door mijn hoofd – bij wie niet? Een instinctieve, emotionele reactie, die me bij nader inzien al te primitief en dus verwerpelijk lijkt. Met `ze' zijn namelijk niet eventuele brandstichters en evenmin de S.E. Fireworks bedoeld, grof gezegd degenen tegen wie een gerechtelijke vooronderzoek is geopend. Nee, `ze', dat zijn de politici en bureaucraten die hebben toegelaten dat een tijdbom een stad bedreigde, de bom die in Enschede een woonwijk vernietigde.

De aanklacht van een buurtbewoner tegen ongrijpbare machten in het openbaar bestuur (,,Ze hebben eerst onze huizen in de fik gestoken, en nu zeggen ze dat ze alles voor ons zullen doen'') leek me weliswaar begrijpelijk, maar ook onrechtvaardig. Diezelfde overheid liet geen middel onbeproefd om de nood te lenigen en ging voor in het nationale medeleven met de slachtoffers. Het is in onze even gereguleerde als complexe samenleving bijna een reflex om bij elke vorm van rampspoed met een beschuldigende vinger naar de politiek te wijzen, als naar een almachtige hoeder en tegelijk een alom aanwezig kwaad.

`Het is het gemakkelijkst, de goden de schuld te geven', schreef de tragediedichter Euripides. In deze tijd zijn de goden vervangen door de overheid. Goden kun je niet ter verantwoording roepen, bestuurders en ambtenaren wel. De overheid is aansprakelijk voor gebrekkige regelgeving, onterechte vergunningen, onvoldoende toezicht, tekortschietende bescherming. Dat is een politieke verantwoordelijkheid waar eventueel politieke consequenties uit moeten worden getrokken. Direct gaan roepen om vervolging en berechting van politici en ambtenaren doet me te veel denken aan zoeken naar zondebokken, een ongerichte poging om vorm te geven aan gevoelens van vertwijfeling en woede.

Toch legde woensdagavond hoogleraar strafrecht mr. T. Schalken in NOVA uit dat de gedachte aan strafrechtelijke aansprakelijkheid van de overheid niet bij voorbaat onzinnig is. Volgens hem zijn er wel degelijk juridische gronden om vervolging wegens dood door schuld in te stellen tegen ambtsdragers. In verschillende kranten werden, behalve burgemeester Mans van Enschede en de commandant van de plaatselijke brandweer, twee ministers als mogelijke verdachten opgevoerd: Pronk en De Grave kan vervolging boven het hoofd hangen. De een wegens zijn verantwoordelijkheid voor de milieuregelgeving, de ander als hoogste baas van een adviesbureau van het ministerie van defensie.

De staat als zodanig kan niet strafrechtelijk aansprakelijk worden gesteld. Ministers daarentegen kunnen in theorie worden vervolgd wegens ambtsmisdrijven. Dat is nog nooit gebeurd. Af en toe probeert er eens iemand een strafklacht tegen een minister in te dienen. De Vereniging van Juristen voor de Vrede wilde bijvoorbeeld het halve kabinet laten vervolgen wegens de Nederlandse deelname aan de luchtacties van de NAVO tegen Milosevic. Ook minister van justitie Korthals en (toen nog) minister van binnenlandse zaken Peper werden beticht van ambtsmisdrijven. Een advocaat betoogde dat het fouilleren in de Rotterdamse Millinxbuurt hen strafbaar maakte.

In deze trant zijn heel wat politiek getinte strafzaken te bedenken. Is oud-minister van defensie Voorhoeve vervolgbaar wegens dood door schuld in de zaak-Srebrenica? Pleegt minister Borst een misdrijf als patiënten die op een wachtlijst staan komen te overlijden? In de IRT-affaire kwam aan het licht dat de staat der Nederlanden op grote schaal medeplichtig is geweest aan drugssmokkel. Dat lijkt me een open and shut case voor een beetje aanklager.

Hoe dan ook, er is geen discussie over de vraag of de overheid misdaden kan begaan. Sterker, historisch gezien zijn staten de grootste criminele organisaties die mensen ooit hebben opgericht. Niet alleen door dictaturen en rogue states, maar ook door of in naam van een democratische rechtsstaat worden misdrijven gepleegd. Het verschil is dat in een rechtsstaat de overheid zelf onderworpen is aan het recht. Maar het strafrecht komt daar, als het de rijksoverheid betreft, niet aan te pas. Waarom is er anders nooit een minister vervolgd wegens het terugsturen van joodse vluchtingen naar Duitsland in de jaren dertig? Waarom hebben de oorlogsmisdaden in Indonesië voor politici nooit strafrechtelijke consequenties gehad?

Het antwoord is dat de onschendbaarheid van de staat ook met zich meebrengt dat de politiek verantwoordelijken op regeringsniveau tegen vervolging beschermd moeten worden. Zij staan onder democratische controle en leggen politieke verantwoording af in de volksvertegenwoordiging, die hen kan afstraffen door het vertrouwen op te zeggen. Juristen kunnen uitleggen dat het met betrekking tot lagere overheden anders ligt. Gemeenten bijvoorbeeld zijn, anders dan de staat, wel vatbaar voor strafvervolging, maar alleen als de gepleegde delicten niet in verband staan met de uitoefening van een `exclusieve bestuurstaak'. Zo heb ik het tenminste begrepen. Als het anders was, dan hadden de burgemeester, de hoofdofficier van justitie en de politiekorpschef van Amsterdam moeten worden opgepakt toen zij overgingen tot de vrijheidsberoving van demonstranten tijdens de Eurotop.

Wat kan burgemeester Mans strafrechtelijk op zijn kerfstok hebben? Het lijkt me uitgesloten dat de fataal gebleken verstrekking door de gemeente Enschede van een vergunning aan de S.E. Fireworks grond voor vervolging is. En dat vind ik eigenlijk maar goed ook.

Nederland zou, vermoed ik, per direct onbestuurbaar worden als functionarissen die namens de overheid optreden niet alleen politiek, maar ook strafrechtelijk verantwoordelijk worden gesteld voor alles wat er op hun gebied misgaat. Niemand kan alles overzien, alles weten, alle deskundigheid bezitten. Dat laat onverlet dat politici de bestuurlijke (eind)verantwoordelijkheid dragen en daarvoor rekenschap dienen af te leggen. Burgemeester Mans heeft dat al volmondig erkend.

Ik denk dat deze bestuurder achting verdient voor de manier waarop hij de ramp heeft aangepakt. Als blijkt dat zijn onwetendheid over de aan de vuurwerkmaniakken verleende vergunning hem politiek moet worden verweten, dan nog zou het te bizar voor woorden zijn hem om die reden aan strafvervolging bloot te stellen.

Ik wil Mans pas voor de rechter zien, zodra de televisie een filmpje vertoont waarop hij, zonder omstanders te alarmeren, in paniek wegrent van de plaats des onheils.

    • Elsbeth Etty