Vogels achter het gordijn

Niet negentig procent, zoals tot voor kort verondersteld werd, maar slechts de helft van alle grutto's broedt in Nederland. Niet zozeer omdat de grutto achteruit gaat in ons land, maar vooral omdat in Rusland bijna evenveel van deze weidevogels blijken te wonen als in Nederland. In het voormalige Oostblok is sinds de val van de Muur in 1989 driftig gevogeld, geteld en geïnventariseerd. Eindelijk mocht men zich buiten de geijkte paden begeven en eindelijk kreeg men de beschikking over vogelgidsen en verrekijkers, erheen gebracht door Birdlife International en Vogelbescherming Nederland.

In de onlangs verschenen inventarisatie van belangrijke vogelgebieden (`Important Bird Areas in Europe') staan allerlei gegevens uit Oost-Europa die bij de vorige Europese inventarisatie van 1989 nog onbekend waren. In het immense Rusland is van 218 natuurgebieden vastgesteld dat ze aan de internationale criteria voldoen aan de status van belangrijk vogelgebied (important bird area of IBA). Dat wil bijvoorbeeld zeggen dat het gebied regelmatig minstens 1 procent van de totale populatie van een vogelsoort huisvest of dat het tot de top-5 van woongebieden van een bedreigde vogelsoort behoort. In totaal zijn er 3.619 belangrijke vogelgebieden in Europa, die met elkaar 7 procent van het land bedekken. Door de voor vogels belangrijke natuurgebieden in kaart te brengen, hoopt Birdlife International effectieve bescherming van vogels en hun leefgebied een stap dichterbij te brengen. Maar zelfs bescherming van alle belangrijke vogelgebieden is niet genoeg, waarschuwt Birdlife, want sommige vogels zijn gebonden aan cultuurland dat zich grotendeels buiten die gebieden bevindt. Zo moet de grutto het hebben van extensief beboerde weidegrond. Nederland is met de halve wereldpopulatie nog altijd van onwaarschijnlijk groot belang voor deze vogel, die te lijden heeft onder de intensivering van de landbouw. ``Denk dus niet dat het dankzij Rusland wel meevalt met de grutto'', waarschuwt Cornelie van der Hoop van Vogelbescherming, de Nederlandse partnerorganisatie van Birdlife International. ``Ook in het Oostblok wordt de landbouw intensiever en neemt de gruttostand af.''

Een ander dier dat voor een verrassing zorgde is de kwartelkoning. Dat is een geheimzinnig soort ral die 's nachts in hooilanden en akkers eindeloos zijn Latijnse naam (Crex crex) roept zonder zich ooit te laten zien. In Nederland haalt een eenzaam roepende kwartelkoning de regionale pers. ``In Rusland blijken er nog miljoenen te zitten'', weet Van der Hoop, ``maar het worden er nu al minder.''

Ook de dwerggans, steppenarend, grote trap en waterrietzanger zorgden voor opschudding toen hun aantallen in het oosten van Europa bekend werden. Van de waterrietzanger werd in 1997 de Europese stand geschat op een kleine 4.700 broedparen, waarvan 4.300 in Polen. Dat deed hoopvolle vermoedens rijzen over andere Oost-Europese landen. Die blijken nu bevestigd. In de Oekraïne zitten nog eens ruim vierduizend paar.

Helaas bevat `Important Bird Areas in Europe' geen vogelinventarisaties per gebied. Wie wil opzoeken hoeveel dwergganzen in Rusland broeden, komt dus bedrogen uit. Ook mooie foto's of tekeningen van vogels ontbreken. De twee pillen van telefoonboekformaat (één voor Noord-, één voor Zuid-Europa) zijn niet bedoeld voor een breed publiek, maar voor biologen, natuurbeschermers en beleidsmakers. Die kunnen erin vinden wegens welke bedreigde vogelsoorten en volgens welke internationale conventies een vogelgebied beschermd zou moeten worden. Zo wil Staatsbosbeheer nationaal park de Meinweg bij Roermond behoeden voor de geplande IJzeren Rijn, de voormalige goederenspoorweg die wellicht heropend zal worden en door het gebied snijdt. De Meinweg staat erin omdat het gebied tot voor kort de op vier na grootste populatie nachtzwaluwen van Nederland huisvestte. Maar daarin is het gebied recentelijk voorbijgestreefd door de Brabantse Wal, bij Bergen op Zoom. De Meinweg hoort dus niet meer tot de nachtzwaluw-top-vijf. Strikt genomen behoort het daarom niet meer tot de criteria van IBA. Toch blijft de Meinweg vermeld, omdat het de benaming `nationaal park' heeft.

Important Bird Areas in Europe, Uitgever Birdlife International, ISBN 0946888361, ca. ƒ250,– (voor leden van de Vogelbescherming is het werk te verkrijgen bij de winkel van de Vogelbescherming in Zeist).

    • Koos Dijksterhuis