`Een Duitse soldaat is burger in uniform'

De Duitse minister van Defensie overweegt afschaffing van de dienstplicht. Militairen vrezen voor de democratische verankering van het leger in de samenleving.

Andreas Störmer, 20 jaar, komt uit Dresden. Hij is soldaat; een `Ossie' in de Bundeswehr. In zijn groen-bruin gevlekte tenue bereidt hij zich voor op een oriëntatiemars – een zware oefening in het Berlijnse groen.

Störmer is een dienstplichtige; een van de 1.200 soldaten in de Julius Leber-kazerne in Berlijn. De helft is beroepsmilitair. De andere helft vervult de dienstplicht van 10 maanden en die moet blijven bestaan, vindt Störmer. ,,Als de dienstplicht in Duitsland verdwijnt, wordt het leger minder democratisch. Mocht er later iets fout gaan, dan hoeft niemand zich verbaasd af te vragen hoe dat komt.''

Het Duitse leger is na de Tweede Wereldoorlog bewust hervormd en een volksleger geworden. ,,Wij voelen ons burgers in uniform, die diep in de maatschappij zijn geworteld. In ons leger worden geen rechten van de mens geschonden. Dat moet zo blijven.''

Nog voordat minister van Defensie Rudolf Scharping (SPD) volgende week zijn plannen presenteert over hervorming van de Bundeswehr, is in Duitsland een hevige strijd uitgebroken over afschaffing van de dienstplicht. Een voortijdig uitgelekt rapport van een adviescommissie, waarin een drastische reductie van de Bundeswehr wordt bepleit van 340.000 naar 240.000 soldaten, heeft voor grote onrust gezorgd in politieke en legerkringen. De commissie onder leiding van oud-president Richard von Weizsäcker, die dinsdag haar aanbevelingen bekendmaakt, pleit ervoor dat het leger voortaan nagenoeg uit beroepsmilitairen zal bestaan die internationaal inzetbaar zijn.

,,Wat blijft er dan nog over van de democratische verankering van het leger in de samenleving'', vraagt Störmer zich af. Met een groepje kameraden pauzeert hij op het terrein van de kazerne – genoemd naar de verzetsstrijder Julius Leber die op 20 juli 1944 in opstand kwam tegen Hitler en op het kazerneterrein werd geëxecuteerd. De vraag is ook of de Julius Leber-kazerne nog een lang leven is beschoren.

Hoeveel kazernes moeten er sluiten? Hoe ingrijpend zal het leger veranderen als de dienstplicht verdwijnt en Duitsland, dat zo prat gaat op het democratische karakter van het leger, louter nog uit beroepssoldaten bestaat? Na de oorlog was het leger immers bij uitstek de instelling om de Duitsers democratischer te maken. De Pruisische en Wilhelminische strijdkrachten waren elitaire beroepsmilitairen die ontspoord waren geraakt, de naoorlogse Bundeswehr moest een gedemocratiseerde troepenmacht zijn, diep geworteld in de maatschapppij.

De soldaat werd een `burger in uniform'. Het traumatische verleden waarbij Befehl ist Befehl nogal letterlijk werd genomen, leidde ertoe dat het Duitse leger in de loop der jaren het minst militaristisch is geworden van alle Europese legers. ,,We hebben dezelfde rechten en plichten als elke burger'', zegt Störmer. Een uniform is geen alibi om er maar op los te schieten.

,,Ook hebben we het recht, zelfs de plicht een bevel te weigeren als we het onrechtvaardig vinden'', valt Sebastian Günther hem bij. ,,Voor straf wc's schoonmaken met een tandenborstel zoals in Amerika gebeurt, komt hier niet voor.'' Vergeleken met het Britse of Franse leger, waar soldaten nog klappen krijgen, hebben militairen in Duitsland veel meer vrijheden. ,,Velen benijden ons er om.''

Deze week liep de soldatenvakbond storm tegen een beroepsleger. Ook minister Scharping gaat het opheffen van de dienstplicht te ver. Maar voor de Groenen gaan de plannen van Weizsäcker juist niet ver genoeg. Niet alleen de dienstplicht moet verdwijnen. Het leger moet veel drastischer worden gereduceerd tot liefst 200.000 man. Zelfs Joschka Fischer, de Groene minister van Buitenlandse Zaken, heeft zich in de strijd geworpen en is druk doende een eigen voorstel te ontwikkelen als alternatief.

,,Wij waarschuwen voor een beroepsleger'', zegt Bernhard Gerz van het Bundeswehrverband. ,,De dienstplicht is ook een controle-instrument omdat een leger van dienstplichtigen een regering eerder van interventie zal afhouden dan een beroepsleger. Bovendien opent een beroepsleger de deur voor militaire avonturen.''

De Bundeswehr mag geen ,,getto'' worden, vindt ook Helmut Rauber van de Organisatie van Reservisten. Bovendien is de dienstplicht ook een ,,wapen tegen de pretmaatschappij'', vindt Rauber. Bijna niemand heeft meer iets voor de samenleving over. Hoe ziet de toekomst van de sociale sector er uit als ook de vervangende dienstplicht verdwijnt? Vorig jaar was er een record van 170.000 dienstweigeraars, die helpen bij de verzorging van zieken en ouderen.

Één ding staat vast: het Duitse leger moet afslanken. ,,Het leger moet kleiner worden. Daar kunnen we niet omheen'', geeft Oliver Gottmann toe, compagniechef van 200 militairen in de Julius Leber-kazerne. Het huidige leger is te groot voor het beschikbare geld. Ruim 45 miljard mark kan Scharping dit jaar besteden. In 2003 is dat nog maar 43,7 miljard mark want de regering-Schröder bezuinigt om de torenhoge staatsschuld te verminderen.

De troepen verkeren in een desolate toestand wegens geldgebrek. Er zijn te weinig vervangingsonderdelen voor tanks en transportvliegtuigen. Militairen en politici noemen de toestand van het legermaterieel erbarmelijk. Ook Scharping maakt er geen geheim van dat het leger niet meer is uitgerust om in NAVO- of Europees verband goed te kunnen functioneren.

Vooral Washington is ongelukkig met de toestand van het Duitse leger. Tijdens een recent bezoek aan Hamburg riep minister van Defensie William Cohen op tot een ,,complete heroriëntatie'' van de Bundeswehr. Een radicale reductie en reorganisatie van de verouderde strijdkrachten is dringend noodzakelijk. De VS zien liever een internationale crisismacht van beroepsmilitairen ontstaan.

,,Wij verzetten ons niet tegen bezuinigingen in het leger'', zegt Gerz van de soldatenbond. ,,Maar een beroepsleger zou een revolutie betekenen. Daar verzetten we ons tegen. We willen onze naoorlogse democratische traditie niet zomaar aan de wilgen hangen.''

    • Michèle de Waard