Kunst na de beroerte

Ziekte en roem vormen een gouden paar in de VS, ook in de kunst. Zie het succes van schilderes Katherine Sherwood. Aflevering 20 is de laatste van een serie over de cultuur van Amerika.

Het camerawerk was professioneel, zoals de kijkers van NBC's populaire ontbijtshow Today dat gewend zijn. De geliefde presentatrice Katie Couric babbelde de beelden op haar betrokken en toch huiselijke manier aan elkaar. Alleen zat ze deze keer niet in een stoel, ze lag op een bed. Want Amerika mocht een kijkje nemen in haar dikke darm.

Terwijl het piepkleine cameraatje, bevestigd aan een lange slang, haar kronkelige binnenkant verkende, vertelde Couric over het belang van colonoscopie voor het opsporen van darmkanker. Twee jaar geleden stierf haar man aan de ziekte, en nu wil Couric Amerika bewust maken van de gevaren. Veel mensen mogen opzien tegen een inwendig onderzoek, maar zoals al haar kijkers tijdens hun ontbijt konden zien en horen valt de hele onderneming eigenlijk nogal mee.

Medische openhartigheid is in de mode, vooral onder beroemdheden. Toen de Newyorkse burgemeester Rudolph Giuliani onlangs bekendmaakte dat hij prostaatkanker heeft, verdrongen de beroemde lotgenoten zich op de televisie om hun ervaringen met de ziekte te delen met het volk. Generaal Norman Schwarzkopf sprak het Congres toe over zijn prostaat. Larry King drukte zijn CNN-kijkers op het hart dat de ouderwetse onderzoeksmethode, ,,een vinger in het rectum'', de beste is.

Superman-acteur Christopher Reeve, verlamd na de val van een paard, is tegenwoordig vooral bekend als onvermoeibaar lobbyist voor medisch onderzoek naar ruggemergbeschadigingen. De tv-acteur Michael J. Fox, uit de serie Spin City, haalde deze week het omslag van Newsweek omdat hij lijdt aan de ziekte van Parkinson en een fonds heeft opgericht dat onderzoek naar behandeling subsidieert. Tour de France-winnaar Lance Armstrong vertegenwoordigt testikelkanker. En oud-senator Bob Dole vertelt in een reclamespotje, opgenomen in de statige hallen van het Capitool, openharig over de problemen van E.D., oftewel erectile dysfunction, oftewel impotentie.

Ziekte en beroemdheid staan niet meer op gespannen voet met elkaar, ze blijken een gouden paar. Hollywood-sterren die zelf niets onder de leden hebben, gaan op zoek naar een ziekte waar ze zich voor kunnen inzetten. En op hun beurt gaan medische onderzoekers en clubs van patiënten op zoek naar celebrities, in de hoop dat die hun ziekte kunnen voorzien van een vertrouwd, menselijk gezicht, of zelfs van een zekere glamour. De verenigde familieleden van patiënten met spier-atrophie zijn al jaren vergeefs op zoek. De American Heart Association heeft, ten einde raad, een speciale commissie ingesteld die beroemdheden met hartproblemen moet opsporen.

Ook in de kunst kan een ernstige ziekte een toegevoegde waarde hebben. Op de Whitney Biënnale in New York hangen twee recente, abstracte werken van Katherine Sherwood, een kunstenares uit Berkeley, in Californië. Drie jaar geleden werd Sherwood, toen 44 jaar oud, getroffen door een zware beroerte. De rechterkant van haar lichaam was gedeeltelijk verlamd, vermeldt de catalogus alsof de toelichting op het werk een bulletin is over de gezondheid van de kunstenaar.

Sherwood leerde opnieuw hoe ze moest schilderen, nu met haar linkerhand. En van een obscure schilderes veranderde ze in een artistiek talent met goede kritieken en gretige kopers. Het was een onweerstaanbaar verhaal. `A Tragedy Transforms A Right-Handed Artist Into a Lefty - and a Star', schreef The Wall Street Journal.

Door haar ziekte en gedeeltelijke herstel is Sherwood niet alleen opgevallen, ze is er ook een ander soort kunstenaar door geworden. Het opmerkelijke is niet dat ze ondanks haar aandoening toch nog werkt. Het bijzondere is dat ze door haar beroerte totaal anders is gaan schilderen: niet meer academisch, conceptueel en vol verwijzingen naar thema's als militarisme en seksuele identiteit, maar - in de woorden van critici - rauw en intuïtief. Zelf is Sherwood ervan overtuigd dat haar hersenbloeding haar creativiteit heeft bevrijd, heeft losgesneden van haar analytische kant die altijd dominant was geweest.

In het grote doek Faculty of Speech (Spraakvermogen, uit 1999) heeft ze röntgenfoto's van haar eigen hoofd verwerkt, waarin de bloedvaten in haar hersens als kringelende slangetjes duidelijk te zien zijn. De diagnose is voor een ongeschoold toeschouwer niet makkelijk te stellen. Maar Sherwood, die haar stijl en haar publiek heeft gevonden, weet genoeg. Ze koestert de nieuwe manier waarop haar brein functioneert, ze kan haar ziekte niet meer missen.

Een paar maanden geleden bemerkte Sherwood dat haar vermogen om analytisch te denken zich begon te herstellen. Voor het eerst sinds haar beroerte kon ze weer in academische termen over schilderijen discussiëren. Het deed haar geen plezier. Geschrokken besefte ze dat nu misschien ook haar nieuwe stijl van schilderen weer zal verliezen.

    • Juurd Eijsvoogel