`Ironie is een vorm van ernst'

De Britse aristocratie moet worden beschermd en architecten vernielen de steden. Roger Scruton profileert zich als cultuurpessimist.

God is dood, de politici zijn lam en de kunsten liggen op sterven. Volgende week woensdag debatteert een internationaal gezelschap onder de vlag van het Tilburgse Nexus-instituut over de `crisis van de Europese cultuur in de twintigste eeuw'. Het is een bonte menagerie, van de Frans-Britse Oostenrijker George Steiner, een academische reus die al decennia de ondergang van het Avondland verpersoonlijkt, tot Esther Dyson, een digitaal goeroetje van de Amerikaanse Westkust. De Brits-Nederlandse journalist Ian Buruma is er, schrijfster en voormalig Bosnië-activiste Susan Sontag en de Hongaar Lászlo Földényi, die een `geschiedenis van de melancholie' schreef. Na de thee speelt het orkest van de Titanic Peter Schats Anathema.

In zo'n gezelschap mag Roger Scruton, de Engelse wijsgeer en cultuurpessimist, niet ontbreken. In 1996 hing hij zijn hoogleraarschappen filosofie in Londen en Boston aan de wilgen en trok hij zich terug in een boerderij in het graafschap Wiltshire. Mét vijf paarden en sinds kort ook met een beeldschone vrouw die blauw bloed heeft en ruim een kwart eeuw jonger is dan hijzelf. Hij speelt orgel in de dorpskerk en bestookt het Britse publiek met erudiete essaybundels over de esthetiek van klassieke muziek, met filosofische fictie en met filippica's vóór de vossenjacht, maar tegen batterijkippen, tegen de Europese Unie en Tony Blairs hervormingen van het staatsbestel, en tegen een al te vrije markt. Hij heet een conservatief, maar het aantal gelijkgestemde zielen in de Conservatieve Partij is gering. Scruton (1944) is vooral his own man.

Wie hem in Wiltshire bezoekt, tussen zijn antieke gravures, het kristal en de oude maar verantwoorde meubelen, zou bijna vergeten dat hij de zoon is van een onderwijzer die fervent Labour steunde en die geboren was in de sloppen van Manchester. Ook in Scrutons Londense pied à terre herinnert weinig aan die achtergrond. Hij woont in de Albany, het voormalige stadshuis van de Duke of Albany aan Piccadilly, dat in de negentiende eeuw werd verbouwd voor rijke vrijgezellen. De dichter Byron woonde er, een paar Britse premiers en nu de Londense jetset. Scruton heeft er twee kleine kamers, met een bed, een kast Chinees porselein, stapeltjes boeken en een kookplaatje. Het zou een studentenkamer uit het Brideshead-tijdperk kunnen zijn.

Wie met hem praat moet erop bedacht zijn dat af en toe woorden vallen als `visioen', `lot', `nationale identiteit' en `lagere klasse'. Politiek correct zijn was nooit zijn prioriteit. En ook kijkt hij je soms vreemd aan als je een Spinoza-citaat niet meteen kunt plaatsen. Maar hij is geen dweper en geen nostalgicus, zegt hij.

Wat gaat u uw Tilburgse publiek vertellen?

,,Dat weet ik nooit van tevoren. Maar ik zal zeker kritische dingen zeggen over massacultuur en vooral over popmuziek. En iets positiefs over hoe een culturele traditie kan worden behouden in tijden van vergetelheid.''

Denkt u dat ze u serieus nemen?

,,Mijn ervaring is dat de Nederlanders niet in staat zijn iets niet serieus te nemen, wat je ook zegt. Dus het zal wel lukken.''

In uw eigen land wordt u vaak als een dandy of poseur gezien, iemand van wie je nooit weet of hij iets ironisch of ernstig bedoelt.

,,Ik denk niet dat mensen mij goed begrijpen, wat waarschijnlijk mijn eigen fout is. Maar meer in het algemeen: ironie is een vorm van ernst. Dat ze dat niet begrijpen is niet mijn probleem, maar het hunne.''

Kan het zijn dat u moeilijk bent te plaatsen?

,,Mijn intellectuele leven is een continuüm. Ja, ik ben een schrijver en filosoof en ik denk veel over muziek en architectuur, maar dat hoort bij wat ik doe: onderzoeken wat cultuur betekent voor mensen zoals ik.''

Heeft het zin u te vragen of u een generalist bent of een aantal specialisten?

,,Ik zou zeggen: een bosje specialisten die een generalist willen zijn. Maar om ze in een uurtje bijeen te brengen is lastig. In de Renaissance was het makkelijk, omdat er niet zoveel bekend was.''

Roger da Vinci of Michelangelo Scruton?

,,Nou nee. Ik mis hun genie. Maar ik had een Castiglione kunnen zijn; een hoveling en man of letters, die de beschikbare kennis bijeen kan brengen voor een gentleman van zijn tijd.''

En bent u een rationalist?

,,Ik hecht niet veel waarde aan de macht van de menselijke rede om de problemen op te lossen die we zelf scheppen. Ik geloof meer in gewoontes en traditie dan in grote rationele oplossingen van de Cartesiaanse soort.''

Maar uw essays bestaan toch uit redeneringen?

,,Als het op denken aankomt is de rede het enige wapen dat we hebben.''

Wat is de harde kern van Roger Scruton?

,,Zijn, eh, kern. (grinnikt). Hij is een private person wiens belangrijkste interesses literatuur en muziek zijn en die niettemin door zijn geweten wordt geprovoceerd om publieke standpunten in te nemen.''

Een constante lijkt ook dat u altijd op zoek bent naar grote persoonlijkheden. De Gaulle, de politicus Enoch Powell die in de jaren zestig stelling nam tegen immigratie, Margaret Thatcher, de filosofen Kant en Wittgenstein en aan de andere kant ook een Bill Clinton, die u zwak noemt en een Tony Blair.

,,Intellectuele helden als Kant, Wittgenstein, T.S. Eliot en Dante staan boven welke politicus dan ook. Maar De Gaulle is óók een held, omdat hij Frankrijk een gevoel van identiteit en eigenwaarde teruggaf in een tijd van diepe crisis. Hij is het laatste voorbeeld van een grote staatsman die ook een groot cultureel figuur is. Thatcher kan niet in zijn schaduw staan. Over Tony Blair heb ik geen uitgesproken gevoelens. Ik geloof niet dat ik worstel met sterke karakters, hoewel ik het leuk vind om met grote denkers van mening te verschillen. Sartre en Foucault betekenen veel voor mij als vijanden. Dat is een soort respect.''

Anti-vader-figuren?

,,Dat zou een Freudiaan kunnen denken. Zoals veel mensen had ik een langlopend conflict met mijn vader, maar dat was niet intellectueel, eerder huiselijk. Dat heeft mijn karakter zeker beïnvloed, maar daarin verschil ik niet van anderen.''

U bewondert tradities, waaronder die van de Britse adel. Is dat een manier om wortels te construeren?

,,Ik bewonder de oude aristocratische orde als een stilzwijgende achtergrond, zoiets als de langzaam draaiende sterrenhemel, een decor waartegen veel interessante dingen kunnen gebeuren. Als een normaal lid van de stijgende middenklasse, die is begonnen in de lower class, ben ik dankbaar voor alles wat zowel blijvend als geaccepteerd lijkt. Zoals de monarchie en onze aristocratie. Ik heb de aanvallen daarop altijd onbegrijpelijk gevonden.''

Een andere constante in uw werk is het idee dat alles minder wordt. Aan de universiteiten bijvoorbeeld.

,,In de klassieke opleiding leerde je niet alleen een taal, maar ook een repertoire van serieuze literatuur en kennis over een gesloten hoofdstuk van de menselijke geschiedenis, dat je aanzet over jezelf te denken. Dat is echte opleiding, kritische reflexie en die ontbreekt nu. De humaniora worden pseudo-wetenschappen zoals sociologie. Met pseudo-theorieën, jargon en pseudo-experimenten, maar zonder werkelijk in staat te zijn de wereld wetenschappelijk te begrijpen of de morele discipline te geven die jonge mensen nodig hebben.''

En in de samenleving als geheel wordt óók alles minder.

,,Fysiek is er in de menselijke conditie geweldige vooruitgang geboekt. De grote ziektes verdwijnen. Ons vermogen onszelf te voeden en in comfort te leven stijgt. Maar daarbij is een spirituele leegte gekomen.''

Het Westen lijdt aan wat u `morele vetzucht' noemt. Is Groot-Britannië een land van watjes geworden?

,,Helaas. Mensen zijn gewend geraakt aan een niet vol te houden niveau van comfort. We hebben een gezondere houding nodig tegenover ons lot: niet langer onze omgeving steriliseren en niet uit plastic dozen eten, maar ons blootstellen aan onze sterfelijke conditie.''

Uw land kent ook veel moedige ondernemers, kunstenaars ...

,,Die moed bedoel ik niet.''

Wat betekent morele moed dan?

,,De waarheid durven zeggen terwijl je weet dat je verdoemd wordt. De waarheid over asielzoekers, bijvoorbeeld.''

Wat is die? Dat er teveel zijn?

,,Dat de meeste geen echte asielzoekers zijn en dat we ze niet allemaal kunnen opnemen.''

Dat argument hoor je vaak van mensen op het platteland die nog nooit een asielzoeker hebben gezien.

,,Ook van Londenaars die er op straat last van ondervinden.''

Dat zegt Tory-leider William Hague om er politieke munt uit te slaan.

,,En dát is de instinctmatige reactie van links, dat je als racist brandmerkt zodra je het aan de orde stelt.''

Het rechtse blad The Economist vroeg laatst juist om méér asielzoekers, om de vergrijzende beroepsbevolking van Europa op sterkte te houden en de samenleving te vitaliseren

,,Dat is verkeerd. Culturen vernieuwen zichzelf alleen van binnenuit. Anders krijg je alleen nieuwe Joegoslavië's, samen in vijandschap.''

U heeft het westerse optreden in Kosovo laf genoemd.

,,De NAVO-machten schuwden een bloedige confrontatie in een grondoorlog, omdat sterven niet langer mag. Dat is absurd. Het offer dat soldaten maken hebben we altijd bewonderd, niet alleen omdat het onze samenleving veiliger maakt, ook omdat het een daad is die het menselijk leven sinds Homerus uittilt boven het dierlijke niveau.''

Zou het niet moedig zijn van Tony Blair om uw land de euro binnen te leiden, in plaats van voortdurend rond te hangen aan de zijlijn?

,,Alleen als het ook zinnig is. Anders is het moedig maar roekeloos. Europa krijgt dezer dagen weinig extra krediet. Niet alleen bij de Britten, maar ook bij de Duitsers. De Europese bureaucratie heeft steeds minder respect voor plaatselijke tradities. Het Brusselse besluit om Frankrijk te dwingen alle kaas en vlees te koelen is de dood van de kleine markten in Frankrijk, die een cruciale component van de cultuur zijn. Een land moet niet gevraagd worden zulke offers te brengen.''

Dus uw land moet zijn eigen eenzame weg gaan, zelfs als het een outcast wordt?

,,We hebben goede relaties met de Amerikanen en het Gemenebest en we hebben de beste handelscijfers van Europa juist omdat we erbuiten zijn gebleven. Ik ben mijn hele leven een outcast geweest, it's rather fun.''

U klaagt al lang over moderne architectuur, wordt er naar u geluisterd?

,,De jaren '60 waren voor Londen de laatste stuiptrekking van de Corbusiaanse waanzin: goede gebouwen slopen en vervangen door betonnen bunkers. Nu groeit het inzicht dat de straat de belangrijkste openbare ruimte is. Het zou nog beter gaan als meer mensen luisteren naar Prins Charles, die zinnige dingen zegt over de menselijke maat van de architectuur. Jammer genoeg spannen de architecten samen om te voorkomen dat de gedachte ontstaat dat architecten eigenlijk overbodig zijn. De Amsterdamse grachtenhuizen zijn niet door architecten gemaakt maar door gewone aannemers met een paar klassieke maten in hun hoofd. Dat is mijn ideaal. Als steden zo worden aangelegd voelen mensen zich thuis. Maar als moderne architecten aan het werk gaan gebeurt meestal het omgekeerde.''

En daarom woont u nu op het platteland.

,,Ik werd verliefd op het plattelandsleven. Ik woon in een kleine gemeenschap tussen mensen die meer echte kennis hebben dan ikzelf.''

Waarom bent u dan tegen de `pastorale idylle'?

,,Mijn land heeft een oude traditie van avonturieren in het buitenland. Daardoor werd het beeld van `thuis' erg belangrijk, vooral in de negentiende eeuw, toen het Empire op zijn machtigst was. Het idee van een onveranderlijk groen Engels `thuislandschap' hielp ook bij het doorstaan van de verschrikkingen in twee wereldoorlogen op het vasteland. Maar we moeten dat idee van een ongerept Arcadië opgeven, omdat het de relatie tussen stad en land schaadt. Het wordt een vrijbrief om de steden te vernielen, omdat we ze toch hebben afgeschreven. En het ontkent ook dat het platteland wordt bedreigd door de industriële landbouw. Stad én land moeten menselijke omgevingen zijn. Het platteland mag geen vluchtplaats zijn voor stedelingen die er een betekenisloos paradijsje voor zichzelf bouwen.''

Doet u dat zelf niet? U klaagt over de tractor en prijst het handgereedschap. Vecht u niet tegen windmolens?

,,Ik beschrijf alleen maar wat ik zie, in dit geval iets wat verdwijnt. Ik ben niet tegen tractoren, maar ik vind het aangenaam om uit te leggen hoe fantastisch die stukken handgereedschap waren. Als Van Gogh in een schilderij lyrisch mag doen over een paar schoenen, waarom ik dan niet over een handploeg?''

Is de natuur een levend ding?

,,Ik zie het als Spinoza, die zei dat de natuur god is.''

Je kunt de natuur ook als fysieke optelsom zien.

,,Zo kun je ook zeggen dat een schilderij een som van chemische kleurpatronen is.''

Leidt uw natuuropvatting naar de Gaia-theorie: de aarde als zelfregulerend organisme met een doel?

,,Daar zitten elementen van mystieke, oriëntaalse gekte in. Ik geloof dat de fysica een complete beschrijving van de werkelijkheid geeft, zoals een partituur van een muziekstuk. De fysica laat niets weg, maar tegelijkertijd laat ze alles weg. Er is een andere complete beschrijving en die zegt wat de betekenis is. Daar zoek ik naar.''

Kun je religieus zijn zonder God?

,,Ja, wat Wordsworth noemde `natuurlijke piëtiet'; bescheiden zijn tegenover de Schepping en erkennen dat je plichten vam elders komen.''

Dus u gelooft in metafysica?

,,Dat is onvermijdelijk. Zelfs zeggen dat er niets waars bestaat in de wereld behalve fysica, is een metafysische uitspraak. Je kunt hem niet met fysica bewijzen. Vragen naar betekenis gaat ook de fysica te buiten.''

Volgens de door u bewonderde metafysicus Kant is seks een zuiver mechanische handeling.

,,Ik wil niet mystiek over seks doen, maar het is al te eenvoudig om seks te degraderen tot iets mechanisch. Dan verlies je een van de mooiste aspecten van de menselijke vrijheid. Ik ben een moralist over seks. En anders dan Kant weet ik wel wat het is.''

Als je alle filosofische zelfhulpboeken ziet, zou je denken dat filosofie de morele crisis kan bestrijden.

,,Het helpt alleen om filosofie te praktiseren. Een boek erover lezen kan interessant zijn, maar het is iets anders.''

Beoefent u de filosofie alleen voor uzelf?

,,Het is het nastreven van wijsheid.''

En maakt het u wat uit als de wereld uw ideeën niet moet?

,,Natuurlijk doet het ertoe wat anderen denken over de ideeën waarmee ik wil overtuigen. Maar als ze halsstarrig willen zijn, laat ze dan maar.''

Hoe meet u succes?

,,Dat is lastig. Je kunt het aantal mensen dat je getroost hebt niet tellen.''

Vindt u het niet erg een roepende in de woestijn te zijn?

,,Je moet je laten leiden door je instincten, net als in de poëzie of de schilderkunst. Ik hou wel van de woestijn. Al moet je de mogelijkheid nooit uit het oog verliezen dat je met een ander contact maakt. Anders wordt alles zinloos.''

Roger Scruton spreekt tijdens de Nexus Conference 2000, Part III, The Muses' Farewell. Woensdag 24 mei, 9.30-22u, Aula van de Katholieke Universiteit Brabant, Warandelaan 2 Tilburg. Inl. 013-4663450.

    • Hans Steketee