De erfgenamen van Motown

Rhythm and blues, oftewel r&b, oftwel arrenbie, is niet alleen het mannelijkste, maar ook het vrouwelijkste genre in de popmuziek. Het lijkt of er ergens in Amerika een reusachtige fabriek staat die de wereld overspoelt met meisjes-arrenbie.

Arrenbie (r&b, rhythm and blues), de moderne soul, heeft een slechte reputatie. Toen de lezers van NRC Handelsblad twee jaar geleden de ergerlijkste videoclips mochten kiezen, kozen ze massaal voor de arrenbie-clips. Ze bleken zich buitengewoon te storen aan de eindeloze parades van patserige macho's die, als ze niet in Porsches en BMW's rondrijden, wel aan de rand van een groot zwembad whiskey drinken en sigaren roken, terwijl ze worden belaagd door hordes ademstokkende vrouwen in bikini.

Toch is de arrenbie niet alleen het mannelijkste, maar ook het vrouwelijkste genre in de popmuziek. In het jaar 2000 zijn de r&b-meisjesgroepen niet meer te tellen en overtreffen ze bijvoorbeeld meisjesrockgroepen vele malen in aantal. De meeste arrenbie-meisjesgroepen komen uit de Verenigde Staten, maar ook Engeland, Nederland en andere landen met een gedeeltelijk zwarte bevolking hebben ze. Vaak worden ze slechts aangeduid met initialen als SWV en TLC, soms zelfs alleen met een getal, zoals 702. Meestal zijn het trio's van slanke meisjes van omstreeks de twintig, gekapt volgens de laatste mode en gehuld in strak leer, latex, dure bontmantels of kleding van Versace en Gucci.

Hun muziek, melodieuze zang op elektronische klanken, maakt het nog moeilijker om ze uit elkaar te houden. Het lijkt alsof er ergens in Amerika een reusachtige fabriek staat die de wereld overspoelt met meisjes-arrenbie. Maar het gaat hier dan wel om een fabriek die superieure producten aflevert: veel meisjes-r&b heeft betere melodieën en zit ingenieuzer in elkaar dan de gemiddelde rock of pop. Arrenbie wordt gemaakt om te behagen en dat lukt vaak. Drumtikjes, synthesizertoontjes, belletjes, computerbliepjes, samples - elke klank zit precies op de juiste plaats en de meisjes zingen zuiver en harmonieus als engelen.

Winterslaap

De renaissance van de r&b-meisjesgroepen begon in de vroege jaren negentig met groepen als En Vogue en TLC. Zij maakten een einde aan de winterslaap waarin de soul was geraakt in de tweede helft van de jaren zeventig, toen de disco de zwarte muziek overheerste. De huidige bloei van de r&b-meisjesgroepen is alleen te vergelijken met die in de jaren zestig, toen elk soullabel een keur aan meisjesgroepen had. Stax/Volt bracht toen platen uit van bijvoorbeeld van Jeanne & The Darlings, The Charmels en Barbara & The Browns, en Motown, het beroemdste soullabel, had onder anderen Martha & The Vandellas, The Marvelettes, The Velvelettes en natuurlijk The Supremes.

Het is geen toeval dat Motown de bijnaam is van de Amerikaanse autofabrieksstad Detroit. Niet alleen heeft Motown-oprichter Berry Gordy zelf nog in een autofabriek gewerkt, hij heeft er ook zijn ogen goed de kost gegeven. Zoals Henry Ford in het begin van de eeuw met succes auto's produceerde, zo maakte Gordy van Motown de grootste Amerikaanse hitfabriek van de jaren zestig. Net als Ford in zijn fabrieken voerde Gordy bij Motown een vergaande arbeidsdeling door. Een figuur als Smokey Robinson, die zelf nummers schreef, zong én produceerde, was een uitzondering bij Motown.

De meeste zangers en zangeressen bij het Motown van de jaren zestig niet meer dan muziekarbeiders die Gordy koos uit het grote aanbod in Detroit. Wie niet goed functioneerde, dat wil zeggen: wie geen hits haalde, moest vertrekken bij Motown en kon terug naar de autofabrieken. Motown-artiesten zongen door specialisten geschreven nummers. Hoe ze dat moesten doen, werd ze verteld door producers als Holland-Dozier-Holland. Ze werden begeleid door de Motown-huisband, The Funk Brothers, die ervoor zorgde dat alle Motown-platen eenzelfde herkenbare sound hadden. Voor de kleding, kapsel, make-up en dansjes bestond een aparte afdeling: de Motown Artists Development Department onder leiding van Cholly Atkins.

De r&b-meisjesgroepen zijn de erfgenamen van Motown: de productie van hun nummers kent net zo'n arbeidsdeling. De r&b-vrouwen gaan niet gebukt ook het popdogma dat een volwaardige muzikant zijn eigen nummers schrijft. Hun inbreng blijft meestal beperkt tot alleen zang van liedjes die door componisten worden aangeleverd. Met de productie en muzikale begeleiding bemoeien ze zich slechts bij hoge uitzondering. Die worden verzorgd door producers als Sean `Puffy' Combs, Missy `Misdemeanour' Elliot, Babyface en Timbaland, die meestal een eigen platenlabel hebben met zo'n eigen sound hebben als Motown vroeger. Ook hun uiterlijk en hun video's worden tot in details bepaald door specialisten.

Zoals Mary Wells, zoals ze zei, dank zij Motown veranderde van een verlegen meisje uit het zwarte getto van Detroit in een `sixties sharp girl', zo zijn de leden van de r&b-meisjesgroepen de supermeiden van het begin van de eenentwintigste eeuw geworden. En net zoals hun Motown-voorbeelden bij gebrek aan succes zonder pardon aan de kant werden gezet, zo zijn ook de leden van de r&b-groepen gemakkelijk vervangbaar. Dat ondervonden onlangs twee leden van het hitkwartet Destiny's Child. Toen LaTavia Robertson en LeToya Tuckett, vermoedelijk op grond van hun succes, niet langer genoegen namen met hun ondergeschikte rol in de groep en bijzondere eisen gingen stellen, waren ze voor ze het wisten vervangen door twee andere zangeressen die net zo goed konden zingen.

Ook in een ander opzicht lijken de meisjesgroepen op hun Motown-voorbeelden: ze hebben bijna allemaal leren zingen in de kerk. Hun biografieën op de internetsites vermelden vrijwel allemaal dat ze al op jonge leeftijd lid waren van een kerkkoor. Net als de oude souldiva's zijn de arrenbie-meisjes vermomde gospelzangeressen, voor wie religie nog steeds belangrijk is. Nooit ontbreekt een dankbetuiging aan God in de boekjes bij hun cd's. ,,Beste vader in de hemel'', zo begint TLC-lid Rozanda `Chilli' Thomas haar dankwoord op de cd Fanmail (1999) bijvoorbeeld. ,,Ik wil u bedanken voor al de zegeningen in mijn leven. En sprekend over mijn leven, wil ik u bedanken dat u het heeft gered door mij het kostbaarste geschenk ter wereld te zenden, mijn zoon Tron.''

Hiphop

Toch is de meisjes-r&b meer dan een herhaling van de Motown-meisjesgroepen: r&b is de soul van het digitale tijdperk en toont duidelijk de sporen van de hiphop met zijn stevige beats en overvloedig gebruik van computers en electronica. Alleen de koorzang en de samples uit de oude soulnummers herinneren nog aan de jaren zestig.

Ook inhoudelijk verschilt de meisjes-r&b van de oude Motown-soul. Weliswaar gaan heel veel liedjes, net als vroeger, over de liefde en moeilijkheden met mannen en vriendjes, maar van nederigheid en dweepzucht is geen spoor meer te bekennen. Arrenbie-meisjes zijn zelfbewust, onafhankelijk en stellen hoge eisen aan hun minnaars. ,,I ain't been no silly bitch'', zingen de drie van TLC in `Silly Ho' van hun cd Fanmail uit 1999. ,,Waiting to get rich/ From a nigga bank account/I have always had my own things/Bought my own rings.'' Of ze vinden juist dat het betalen van rekeningen het enige is waarvoor hun vriendje deugt: ,,Can you pay my bills, keep paying my telephone bills, do you pay my automobiles?'' zingt Destiny's Child in hun hit `Bills, bills, bills' over een `good-for-nothing-type-of-brother'. ,,I don't think you do, so you and me and are through.''

Regelmatig steken de arrenbie-meisjes de draak met de macho's. Een van flauwste maar wel de meisjesarrenbie typerende bespottingen van de man is nog altijd het `interlude' met de titel `Sexy' op CrazySexyCool van TLC uit 1994 - het wemelt op de arrenbie-cd's van de de `interludes', een soort korte hoorspelen met bij voorkeur veel getelefoneer. In `Sexy' belt een van de drie TLC-leden een jongen op en doet zich voor als een hijgster. ,,Ik ben helemaal naakt'', zegt ze kreunend. ,,Ik wil dat je me helpt.'' Als de jongen niet ophangt en zijn oor leent aan telefoonseks, gaat ze verder. ,,Ik wil dat je me helpt.... je moet me een papieren zakdoekje geven... zodat ik mijn REET kan afvegen.'' `Sexy' eindigt met het geluid van een wc die wordt doorgetrokken.

Over seks zijn de arrenbie-meisjes veel duidelijker dan hun voorgangsters uit de jaren zestig. Kwamen de Motown-zangeressen niet verder dan voorzichtige toespelingen op seks, hun opvolgsters zijn vaak net zo expliciet als seks-profeet Prince. `Masturbation' heet bijvoorbeeld onverbloemd een `interlude' op Total, een cd van het trio Kima, Keisha & Pam uit 1998. Hierop horen we eerst een boze man schreeuwen dat Keisha op moet schieten. Hij bonst op de deur van haar kamer, maar de kreunende Keisha gaat hoorbaar verder met masturberen. Pas als hij ook nog roept dat haar vader aan de telefoon is en vraagt `What the fuck are you doing in there', mompelt ze verstoord: `You fucked-up fool'.

En in `There Will Be No #!', een ander nummer van dezelfde cd, zingen Kima, Keisha en Pam vrolijk: ,,A lot of kissing, a lot of hugging, there will be no fucking me tonight /When we do it, we might do it, but there will be no fucking me tonight.'' De arrenbie-jongens mogen dan rondrijden in dure auto's en zich omringen met vrouwen in bikini's, het zijn de arrenbie-meisjes die bepalen of er wordt geneukt.

De leden van de r&b-groepen zijn gemakkelijk vervangbaar

Arrenbie-meisjes stellen hoge eisen aan hun minnaars