De moderne dominee is vaak een herder in deeltijd

Doordat hun partner werkt of hun gemeente een fulltimer niet kan betalen is de dominee vaak een herder in deeltijd.

Het is donderdagmorgen. De gereformeerde dominee Marco Montagne (39) van de Rotterdamse Vredevorstkerk zet een kast in elkaar. Dat kan, want hij werkt in deeltijd, ofwel 70 procent. In de praktijk betekent dat toch een ,,volle week'', want een fulltime-predikant ,,komt zó aan 48 tot 55 uur'', aldus Montagne. ,,Maar het blijft dan ook een roeping.''

Ook onder dominees stijgt het werken in deeltijd. Per 1 januari 1999 werkten in de Nederlandse Hervormde Kerk 276 van de 1481 predikanten parttime. Dat is 18,6 procent, in 1991 lag dat nog op 12,5 procent. In de Samen op Weg-kerken (SoW) is flink gediscussieerd over de deeltijdbaan, aldus een woordvoerder. ,,De vraag rees: kan een pastor een herder zijn, behalve op de maandagochtend? We willen het karakter van het predikantenvak in stand houden, maar er is ook enige flexibiliteit nodig.''

Dominee A.J. Bijl, beleidsmedewerker van de SoW-kerken: ,,Door een dominee in deeltijd aan te stellen zorgt menige gemeente ervoor – ik overdrijf nu enigszins – dat haar structuur in stand blijft. Neemt ze geen parttimer, dan wordt ze gedwongen op te gaan in een andere gemeente. Een predikant in deeltijd is dan ideaal.''

Dominee C.A. ter Linden, broer van dominee/predikant Nico, was vele jaren lang het gezicht van de Kloosterkerk in Den Haag. Na zijn afscheid had de kerk een fulltime-opvolger in gedachten. Toen die niet te vinden was, ging het kerkbestuur op zoek naar twee opvolgers, die ieder voor ongeveer 75 procent aan het werk gaan. Ter Linden: ,,Het voordeel van één voorganger is dat er een zekere identificatie tussen hem en de kerkgangers ontstaat. Daar staat tegenover dat een tweemansteam wellicht meer recht kan doen aan de verschillende taken die van een predikant worden verwacht.''

Voorzitter G. Kaper van de stichting Kloosterkerk, tevens `huiskerk' van koningin Beatrix, zegt dat geen van de twee aan te stellen parttimers a priori het `gezicht' wordt van de gemeente. ,,Er is absoluut geen rangorde. Als het om pastorale hulp gaat, wordt de voorkeur van de gelovigen gehonoreerd. Zou de koningin op visite komen, dan ben ik als voorzitter gezichtsbepalend'', aldus Kaper.

Bijl zegt dat zich ,,een verzakelijking'' voordoet: ,,Het werk van de predikant, ook van de fulltimer, heeft steeds meer beperkingen. Hij of zij kan niet álles doen.'' Predikanten krijgen, bijvoorbeeld, te maken met veel tijd en energie opslokkende euthanasiekwesties en zelfmoordpogingen. Bijl: ,,Wij hebben de gemeenten een methode voorgesteld waarbij zijn of haar werktijden worden ingedeeld in dagdelen. Heel vaak ook krijgt een predikant een werkopdracht van zijn kerkenraad. Er is verder een werkplan voor het seizoen, zodat een (parttime) predikant en de vrijwilligers precies weten wie welke taken moet verrichten.''

Predikant Montagne van de Vredevorstkerk in Rotterdam begon in de jaren tachtig te Vlagtwedde (Groningen) als fulltimer, maar door zijn gezinssituatie (werkende vrouw) schakelde hij snel over naar 80 procent. ,,Vrijdag en zaterdag vormden mijn weekeinde. Het was even wennen voor de kerkgangers. 's Zomers signaleerden ze me wel eens in twee stoelen met een boek. Maar er is goede publiciteit aan gegeven, de mensen accepteerden het uiteindelijk.''

Toen Montagne vier jaar geleden in Rotterdam solliciteerde, zocht de Vredevorstkerk een fulltimer. ,,Ik meldde de kerkenraad dat een dienstverband voor 70 procent vermoedelijk beter was. Enerzijds omdat ik ook huisvader wilde zijn, anderzijds omdat ik in die kerk te maken kreeg met jeugdprojecten en seniorenwerk, die moeilijk zijn te combineren. De kerk heeft toen een gereformeerde parttimer, een emeritus, als bijstand aangesteld. Ik kan het vele werk aan, behalve als ik drie begrafenissen per week binnen de werktijd heb. Dan kan ik het schudden.''

De veertiger J. van Rijswijk, die in de Nederlands Hervormde Kerk te Delft ter kerke gaat, kan zich voorstellen dat ook dominees in deeltijd willen werken. ,,Waarom niet'', zegt ze, ,,ze hebben meestal een gezin. En ze maken al zo veel uren.'' M. van Hoeven (60) van dezelfde kerk vindt het parttime werken van predikanten ,,een kwalijke ontwikkeling''. ,,Als iemand van godswege geroepen word tot het ambt – het is geen beroep – dan moet hij of zij laten blijken desnoods 24 uur per dag actief te zijn. Om trouwe gelovigen te begeleiden of om het afvallende schaap in de gaten te houden.''

De Rotterdamse Vredevorstkerk kan zich twee parttimers veroorloven, veel andere kerken missen daarvoor het geld, doordat het kerkbezoek terugloopt of de financiële bijdragen van de leden afnemen. Ze moeten het stellen met één parttimer. Kerken buiten de Randstad hebben vaak moeite zo'n parttimer te vinden, zegt Bijl van de SoW-kerken. ,,Parttimers hebben dikwijls een werkende partner, die aan een universiteit of bedrijf in het westen van het land is verbonden. Ze kunnen of willen niet de provincie in.''

In het algemeen zijn vraag en aanbod onder predikanten ,,ongeveer in evenwicht'', aldus de woordvoerder van de SoW-kerken. Bijl tekent daarbij aan dat de Gereformeerde Kerk ,,een tekort aan beginnende dominees heeft en de Nederlandse Hervormde Kerk daaraan langzamerhand een overschot''. Hij geeft daarvoor als verklaring: ,,Bij de gereformeerden betalen de plaatselijke kerken het complete salaris van de dominees. Als het geld ontbreekt trekken ze liever (goedkope) jongeren aan. Het geld voor oudere, dure voorgangers is er niet. Bij de hervormden draaien de plaatselijke kerken alleen op voor een basisdeel van het salaris. De periodieken komen via een omslagstelsel voor rekening van de landelijke kerk. Ze kunnen voor dezelfde prijs ouderen binnenhalen.''

Thuis in Rotterdam kan dominee Montagne dit beamen. ,,Ik ben met mijn vijftien dienstjaren een dure jongen'', lacht hij. Hij volgde de discussies over deeltijdwerk en verzakelijking in de SoW-kerken. Bij veel gelovigen bestaat de vrees dat een aloud ideaal – de predikant is de centrale persoon, het gezicht van de gemeente – door de groei van het aantal parttimers zal afnemen. Montagne: ,,De kerkenraad is verantwoordelijk, de gemeente zelf is het gezicht, niet de dominee. Zo denk ik er over.''