Zware thema's met humor

We zaten in twee enorme leren leunstoelen. Andrzej Szczypiorski, een grote man met een indrukwekkende kop, stond erop dat zijn bezoek een koekje nam bij de thee. Het had een gesprek zullen worden over de Pools-Duitse betrekkingen die sinds het aantreden van de regering Schröder weer eens in lastig vaarwater dreigden te komen. Maar het onderwerp dwaalde al snel af naar het huidige Europa, Szczypiorski's grootste zorg van dat moment.

Zijn leven lang had hij gestreden voor een onafhankelijk Polen in een vrij Europa. Nu stelde hij met enige stemverheffing vast dat het mis ging. ,,Het gaat alleen nog maar over de economie. De moraal is vandaag uitsluitend nog het resultaat van calorieën.''

Het oude Europa dat zich tweeduizend jaar lang ontwikkeld had als judeo-christelijke cultuur met een Griekse en Romeinse achtergrond was bezig de weg kwijt te raken in materialisme en informatie-ruis. ,,We worden gebombardeerd met informatie, maar niemand zegt wat we ermee moeten doen. We worden als blinden die teveel horen.''

Andrzej Szczypiorski, Poolse schrijver en publicist, overleed dinsdag op 72-arige leeftijd. Hij werd in 1928geboren in Warschau. Hij groeide op in een sociaal-democratisch milieu waar joden, katholieken en niet-gelovigen als vanzelfsprekend met elkaar omgingen. Het vooroorlogs Warschau met zijn jiddisch sprekende handwerkslieden keert regelmatig terug in zijn boeken.

Szczypiorski was een kind van de oorlog. In de eerste dagen raakte hij zijn geloof kwijt, later was hij getuige van de hopeloze opstand van de joden in het getto waar veel van zijn vrienden ten onder gingen, deed zelf mee aan de opstand in Warschau en belandde uiteindelijk in Sachsenhausen.

In het concentratiekamp ontmoette hij leden van het Duitse verzet. Szczypiorski, die perfect Duits sprak, zou tot zijn dood een belangrijke rol spelen in de Pools-Duitse betrekkingen, uiterst kritisch, maar altijd met respect voor het `andere Duitsland' dat hij tijdens zijn gevangenschap had leren kennen. Begin jaren tachtig sloot Szczypiorski zich aan bij de vrije vakbeweging Solidariteit. Na de staat van beleg in 1981 zat hij enige tijd gevangen. In 1989 begon de schrijver als lid van de senaat aan een korte politieke carrière. Al in 1991 verliet hij de Poolse Sejm om zijn lezers voortaan uitsluitend met de pen te bestoken.

Hij publiceerde niet alleen in eigen land maar vooral ook veel in Duitsland. In zijn laatste verhaal voor de Frankfurter Allgemeine Zeitung schreef hij anderhalve maand geleden over de Weense jood Malaryk en zijn Poolse vrouw Sabina. Het gaat over het alledaags antisemitisme, met name dat in Oostenrijk.

Één van zijn bekendste boeken is `De mooie mevrouw Seidenman' over een blonde jodin met blauwe ogen die tijdens de oorlog buiten het getto weet te blijven, dan verraden wordt en vervolgens toch weer gered.

Polen, Duitsers en joden zijn de hoofdpersonen in zijn boeken waar hij zware morele thema's vaak met subtiele, bijna lichtvoetige humor beschrijft. Szczypiorski leefde in de bijna uitgestorven wereld van de anekdote. Hij geloofde, zoals gezegd, niet in een god. Maar `ieder van ons heeft zijn eigen engel en zijn eigen duivel. Het probleem is alleen dat de engel nogal lui is en vaak vrij neemt, terwijl de duivel altijd vlijtig zijn best doet'.

    • Renée Postma