`Sadist' van Sierra Leone is bange man

`Pappie' of `Satan'. Rebellenleider Foday Sankoh heeft Sierra Leone naar de hel geleid. Niemand weet waar hij is.

Waar is Foday Sankoh? Waar is `Papei', `pappie' zoals hij door zijn aanhangers van de rebellenorganisatie RUF vol eerbied wordt genoemd. Waar is `Satan', zoals hij bekend staat in het Kamp der Geamputeerden in de hoofdstad Freetown, waar honderden van zijn verminkte slachtoffers huizen. Sankoh, de man die Sierra Leone negen jaar geleden in een burgeroorlog gestort heeft. Sankoh, de even charismatische als meedogenloze en onberekenbare opstandeling die vorig jaar een vredesakkoord sloot en daaraan met de gijzeling van VN-soldaten twee weken geleden ook weer een einde heeft gemaakt.

Voor het laatst werd hij gezien vorige week maandag. Duizenden demonstranten rukten op naar zijn witte, betonnen villa in Freetown om te eisen dat hij zich aan het vredesakkoord zou houden. Nerveus stapte de 64-jarige rebellenleider naar buiten. Hij dreigde de VN-soldaten die hem moesten beschermen. ,,Als jullie ze de omheining laten binnenkomen, dan branden we het hele land plat totdat iedereen dood is.'' Volgens de buurman die de waarschuwing hoorde, trilden Sankohs handen. De `sadist van Sierra Leone' is een angstige man.

Daarna raakte Sankoh waarschijnlijk in paniek. Of de zwaarbewapende strijders met wie hij zich omringd had, hielden de vingers te dicht bij de trekkers. De VN-soldaten losten een aantal waarschuwingsschoten om de demonstranten op afstand te houden. Maar de rebellen van Sankoh schoten direct met scherp. In de chaos die ontstond, verdween Sankoh uit zijn villa. Vluchtte hij naar zijn mannen in het oerwoud? Stierf hij aan een hartaanval bij die vlucht, zoals gisteren nog in Freetown gespeculeerd werd? Of ontfermden troepen die trouw zijn aan de regering van Sierra Leone zich over de rebellenleider, ,,voor zijn eigen veiligheid'', zoals ze vorige week beweerden? De VN en de regering zeggen geen idee te hebben waar hij gebleven is.

Na zijn verdwijning stuitten journalisten in de verlaten, vernielde villa op de persoonlijke bezittingen van Sankoh: schoenen, foto's. Op de vloer lag het vredesakkoord – vertrapt, gescheurd – en het document dat de rebellenleider `algehele amnestie' verleende. Regeringsvertegenwoordigers zeggen ook nog plannen voor een staatsgreep te hebben gevonden.

Aan de muren hingen leuzen die de bejaarde leider kennelijk als leidraad dienden. ,,Er zijn drie soorten mensen. Zij die er voor zorgen dat er iets gebeurt. Zij die toezien wat er gebeurt. En zij die zich afvragen wat er in hemelsnaam gebeurd is.'' Een andere spreuk: `Regel één: geef nooit op. Regel twee: denk altijd aan regel één.' De tuin van de villa was bezaaid met gebruikte injectienaalden, resten van pijnstillers en lege flessen van de hoestsiroop die rebellen voor de strijd naar binnen plegen te gieten om zich te drogeren.

Sankohs eerste gooi naar de macht eindigde in een mislukking. De ex-koporaal in het koloniale Britse leger, met alleen maar lagere school, stortte zich aan het eind van de jaren zestig in een mislukte staatgreep. Dat kwam hem op zes jaar gevangenisstraf te staan. Na zijn vrijlating koos hij voor een carrière in het burgerleven. Als fotograaf en videocameraman in zijn geboorteplaats Bo maakte hij een bruidsreportages voor de Libanese diamanthandelaren die het op een akkoordje hadden gegooid met corrupte regeringsleden. In die tijd leerde hij wie het voor het zeggen heeft in Sierra Leone. Hij die de diamanten bezit.

Met niet meer dan enkele honderden manschappen, bond hij tien jaar geleden de strijd aan met de corrupte stadselite in Freetown. In het begin waren de rebellen van het Revolutionair Verenigd Front (RUF) bij de achtergestelde, verarmde en zwaar gefrustreerde plattelandsbevolking heel populair. Maar een volksbeweging is het RUF nooit geweest. Sankoh maakte van zijn organisatie een meedogenloze moordmachine. Hij liet kinderen ontvoeren die nog niet werden gehinderd door een besef van goed en kwaad, en gaf ze de opdracht om de vreselijkste gruweldaden te plegen. Bij zijn hersenspoeling maakte hij gebruik van voodoo-achtige rituelen en verdovende middelen. Halverwege de jaren negentig beheerste Sankoh al de meeste diamantgebieden van Sierra Leone, op basis van terreur. De opbrengst van de diamanten gebruikte hij om de nieuwste wapens te kopen en om nog meer wanhopige jongeren te lokken voor wie de RUF de enige uitweg uit de armoe was.

Voor de bevolking van Sierra Leone waren de rebellen almachtig en alomtegenwoordig. Maar de RUF heeft nooit meer dan 5.000 tot 10.000 manschappen geteld. Maximaal 15.000, als de hulptroepen van dragers en kwartiermakers en ontvoerde meisjes die voor het seksuele vertier worden misbruikt, ook meegeteld worden. Een groot deel van hun kracht ontleenden ze aan hun reputatie. Ze moorden en verkrachten als wilde beesten. Ze hakken ledematen af. Ze vragen hun slachtoffers of ze `een korte mouw' willen of `een lange': de arm afgekapt bij de biceps of bij de pols. Ook beweren ze mensenvlees te eten om onsterfelijk te worden. Al hun operaties dragen intimiderende namen: Burn House, Pay Yourself, No Living Thing.

De strijd van de RUF ging ook door nadat Sankoh in 1997 door de Nigerianen gevangen was genomen en in Sierra Leone tot de doodstraf werd veroordeeld. Onder druk van Amerikaanse en Britse vredestichters, en met steun van de Verenigde Naties, werd de rebellenleider vorig jaar uit zijn gevangenis gehaald. Hij mocht een akkoord sluiten dat hem vicepresident maakte, en hem en zijn mannen van rechtsvervolging ontsloeg. ,,Alsof je de vos de sleutels van het kippenhok geeft'', verklaarden de tegenstanders van het omstreden akkoord.

Sankoh heeft er nooit een geheim van gemaakt dat hij alleen maar zijn middelen hadden aangepast: de politiek in plaats van geweld. Niet zijn doel: het presidentschap, de volledige macht in het land. Nooit heeft hij zich gedistantieerd van de gruweldaden uit het verleden, laat staan zich ervoor verontschuldigd. Het vredesproces heeft hij steeds opnieuw gesaboteerd.

Zolang de VN-vredesmacht die op de naleving van het akkoord moest toezien, zich in het regeringsgebied rond Freetown bewoog, maakte de RUF het haar niet al te lastig. Maar toen de VN twee weken geleden ook demobilisatiekampen wilde openen in de diamantrijke rebellengebieden, greep de organisatie in. De gijzeling van 500 VN-soldaten was het begin van de crisis die het wankele vredesakkoord bedreigt. VN-secretaris-generaal Kofi Annan verklaarde gisteren bitter dat Sankoh zich door zijn daden mogelijk ,,buiten het vredesproces heeft geplaatst''. Maar de Amerikaanse regering zei dat Sankoh ,,nog altijd een positieve rol'' kan spelen. De vraag is of hij dat wil, en of hij dat kan en of hij nog in leven is.