`Niemand verwacht dat ik het zal halen'

Op 125 scholen doen leerlingen voor het eerst het studiehuis-eindexamen. Dat betekent vooral: Veel werkstukken.

Ze staat stijf van de stress, zegt Charda Stuivenberg (18). Dat is niet zo vreemd, vindt ze, want ze is nu eenmaal een zenuwpees. Hassnae Stitou (19) kan niets meer door haar keel krijgen. ,,Als ik 's nachts wakker word, zie ik mijn geschiedenisboek voorbij zweven.'' ,,Veel water drinken'', adviseert Rasit Yildrim (17) ernstig. ,,Een paar liter per dag. Dat helpt enorm.''

Charda, Hassnae, Rasit en Hassan Hoseinzadeh (20) doen de komende weken eindexamen havo op het Berlagelyceum in Amsterdam. Ze zaten de afgelopen twee jaar in `het studiehuis', de vernieuwing in de hoogste klassen van havo en vwo. Op het Berlagelyceum doen havo-leerlingen, samen met nog 125 andere middelbare scholen voor het eerst een `studiehuis-eindexamen'. De overige scholen (zo'n 75 procent) zijn pas dit jaar begonnen en hebben dus nog geen studiehuisleerlingen die eindexamen doen.

De examenprogramma's in 4 en 5 havo van het Berlagelyceum zien er heel anders uit dan vroeger. De leerlingen kunnen niet meer zelf een vakkenpakket kiezen, maar moeten kiezen uit vier `profielen': Natuur en techniek, natuur en gezondheid, cultuur en maatschappij en economie en maatschappij. Daarnaast volgt iedereen een aantal verplichte vakken, zoals Nederlands, een vreemde taal, wiskunde en het nieuwe vak algemene natuurwetenschappen (anw). Ze doen in totaal in veertien vakken eindexamen: in zeven of acht vakken doen ze alleen schoolexamen, in vijf of zes ook een centraal schriftelijk eindexamen.

De cijfers op de eindlijst zijn geen gemiddelde meer van de schoolonderzoeken en het centraal schriftelijk. In het studiehuis verzamelen leerlingen cijfers voor de eindexamenlijst door zogenoemde eindexamendossiers, die bestaan uit werkstukken en voordrachten. Dat sluit aan bij de aandacht die er wordt besteed aan vaardigheden en zelfstandig werken. ,,Overal moet je verslagen van maken'', zegt Rasit. ,,Valt me nog mee dat we geen verslag hoeven te maken als we naar de wc gaan.'' Hassan kan al die werkstukken nauwelijks combineren met zijn werk in een snackbar. ,,Ik ben echt ontzettend moe.''

Eigenlijk zijn ze dus al twee jaar bezig met het eindexamen, vinden ze. En ook ,,bullshit-vakken'' zoals gymnastiek tellen daarvoor mee. En vakken als anw vindt Rasit ook overbodig. ,,Ik ga economie studeren, daar heb je dat niet voor nodig.'' Maar volgens Hassnae is anw goed voor algemene ontwikkeling. ,,Je leert bijvoorbeeld over erfelijke ziekten en elektriciteit. Best nuttig.'' ,,Wat je nuttig vindt'', werpt Rasit tegen. Voor het nieuwe vak culturele en kunstzinnige vorming gingen ze met de klas naar een concert. Dat vindt Rasit weer wel leuk. ,,Anders was ik daar nooit naar toe gegaan.'' Welk concert hij hoorde, weet hij niet meer. Hij maakt de beweging van een strijkstok over een viool. ,,Mahler'', zegt Charda.

Het grote verschil met vroeger zit niet in het eindexamen, maar in de twee jaar daarvoor, zegt wiskundeleraar Rob Birkhoff, tevens voorzitter van de werkgroep tweede fase van het Berlagelyceum. ,,Deze week zitten de leerlingen weer gewoon drie uur achter een stuk papier.'' Wel is de inhoud van de examens aangepast: er wordt minder parate kennis getoetst en er is meer aandacht voor vaardigheden. ,,Bij wiskunde mogen leerlingen een grafische rekenmachine en een boekje met wiskundige formules meenemen. Birkhoff: ,,Vroeger kregen ze al punten als ze formules uit hun hoofd hadden geleerd. Nu moeten ze ze goed kunnen gebruiken.''

Charda, Hassnae en Rasit vinden het studiehuis, ondanks de vele werkstukken, `te doen'. Alleen voor Hassan is het absoluut te zwaar, maar dat komt volgens hem vooral omdat hij het bèta-profiel volgt. Daar heeft hij achteraf spijt van. ,,Toen ik moest kiezen, wilde ik vliegtuigingenieur worden. Nu wil ik informatica gaan studeren. Dat kan ook met een gamma-profiel.'' Rasit denkt wel dat er door het studiehuis meer leerlingen zijn blijven zitten of van school zijn gegaan.

Conrector Herman Engering bestrijdt dat. Hij schat dat het `rendement' van zijn school (het aantal leerlingen dat zonder vertraging de eindstreep haalt) door het studiehuis niet zal dalen. ,,Het is ons op school goed bevallen'', zegt Engering. Dat is opvallend omdat het Berlagelyceum een `zwarte school' is. Critici beweren dat juist allochtone leerlingen, die vaak kampen met onderwijsachterstand, de dupe worden van het studiehuis. Zij zouden beter af zijn als ze klassikaal door de stof geleid worden.

Integendeel, zegt wiskundeleraar Birkhoff. ,,Onze leerlingen varen er wel bij.'' Volgens hem komt het omdat zijn leerlingen gemiddeld veel zelfstandiger zijn dan hun autochtone leeftijdsgenoten. Bijna de helft van de leerlingen zijn asielzoekers of vluchtelingen. ,,Ze komen hier op latere leeftijd naar toe, met hun familie maar soms ook alleen, en moeten hun eigen boontjes doppen.'' Ook kinderen van allochtone ouders die hier geboren zijn, kennen vaak beter de weg in de Nederlandse maatschappij dan hun ouders. Zij moeten die vaak helpen en krijgen zelf weinig steun. Dat maaktje jong zelfstandig, meent Birkhoff.

Dus zien Engering en Birkhoff de examens positief tegemoet. Met meer vertrouwen dan de leerlingen. ,,Ik ben bang voor een blackout'', zegt Charda. ,,Niemand verwacht dat ik het zal halen'', zegt Hassan. ,,Dat is op zich een prettig gevoel.'' Hassnae staat een vier voor wiskunde 1, een vak dat ze vorig jaar al afrondde. ,,Je mag één vier hebben. Maar dat moet ik wel met een goed cijfer compenseren.'' Daartegenover staat dat ze eindexamen Arabisch doet. ,,Ik heb lang in Marokko kan gewoond, dus dat is te doen.'' ,,Dat vind ik nou oneerlijk'', roept Hassan, die vier jaar geleden uit Afghanistan naar Nederland kwam. ,,Waarom kan ik dan geen examen Afghaans doen? ''

    • Sheila Kamerman