Kracht van Moffat ligt in wat ze niet vertelt

De foto die bij de entree van Tracey Moffatts overzichtstentoonstelling in het Gemeentemuseum Helmond hangt, lijkt zo uit het familie-album van de kunstenaar gerukt. Hij stamt uit 1973 en toont een verkleedpartijtje in de achtertuin van Moffatts ouderlijk huis in een buitenwijk van Brisbane, Australië. Vijf kinderen verbeelden, met badlakens om het hoofd geknoopt, een scène uit het kerstverhaal. Maria is gehuld in een roze deken, Jozef leunt op een wandelstok en de drie wijzen uit het oosten bieden hen geschenken aan. De kleuren van de grofkorrelige foto zijn wat vervaagd. Moffatt (1960) maakte hem toen ze dertien jaar oud was.

Een kwart eeuw later drukte Moffatt de foto opnieuw af en gaf hem de titel Backyard Series (1998). Tot de serie horen verder nog een portret van een als rockzanger verkleed meisje en van een gemaskerd kind dat de held uit de destijds populaire film Planet of the Apes imiteert, beide gemaakt in diezelfde achtertuin. Het is grappig om te zien hoe de drie jeugdfoto's vooruit lijken te wijzen naar de toekomstige carrière van de fotografe. Ze verenigen de thema's die aan de basis liggen van alle werken van Moffatt: haar ongelukkige jeugd als geadopteerd kind van Aboriginal-afkomst in een blank arbeidersgezin, haar fascinatie voor populaire cultuur (muziek, films en televisie) en haar voorliefde voor maskerades.

Met acht fotoseries en vier films geeft de tentoonstelling, die eerder in Ulm en Berlijn te zien was en in juli doorreist naar Freiburg, een vrijwel volledig overzicht van Moffatts oeuvre, dat in korte tijd razend populair geworden is. De Australische mag zich rekenen tot een van de meest gevraagde kunstenaars van het moment. Het feit dat Moffatt haar carrière begon eind jaren tachtig – in een tijd dat de fotografie haar positie binnen de kunstwereld verstevigde (denk aan Cindy Sherman, Jeff Wall en Nan Goldin), vrouwelijke en zwarte kunstenaars wereldwijd aan een inhaalslag begonnen en sociaal geëngageerde thema's weer gangbaar werden, heeft ongetwijfeld bijgedragen aan het grote succes van haar werk.

Belangrijker is dat Tracey Moffatt originele, toegankelijke kunst maakt die een breed publiek aanspreekt. De beelden die zij ons voorschotelt, zijn herkenbaar. De Australische wildernis kennen we uit films als Mad Max, de glossy foto's spreken de taal van tijdschriften en reclames. Net als de vroege achtertuinfoto's zijn ook Moffatts latere fotoseries, films en video's geposeerd en tot in detail in scène gezet. De foto's uit de serie Something More (1989) zien eruit als filmstills uit een zwoele western. Up in the sky (1997) lijkt een fotografische documentaire over het ruige leven in de outback van Australië. En de serie Laudanum (1998) oogt als een verzameling 19de-eeuwse afdrukken.

Iedere serie heeft zijn eigen stijl en karakter, het is de thematiek die de onderlinge werken verbindt. Moffatts foto's gaan over leven en dood, over liefde en seksualiteit en vooral over conflicten en machtsverhoudingen: tussen mannen en vrouwen, tussen blanken en Aboriginals, tussen ouders en hun kinderen. In de serie Scarred for Life (1994) gaat het om kleine gebeurtenissen die desalniettemin diepe wonden hebben achtergelaten. De negen kleurenfoto's tonen doodgewone familiekiekjes: een meisje dat de auto wast, een jongen die tegen een muurtje leunt, twee zussen die een avondje uit gaan. Het zijn de fotobijschriften die voor een dramatische lading zorgen. `His mother caught him giving birth to a doll. He was banned from playing with the boy next door again', staat er bijvoorbeeld geschreven bij een foto van twee spelende jongetjes.

Vaak verwijzen de foto's naar tragische episodes uit Moffatts eigen geschiedenis. Op een van de foto's uit de serie Up in the sky is bijvoorbeeld te zien hoe drie nonnen een donkere baby ontvoeren uit de armen van een blanke moeder. Maar ook als je die achtergrond niet kent, blijft de foto boeien. Al is het alleen maar door de prachtige enscenering en de rijkdom aan details, zoals de grafitti op de ramen en de gaten in de muur. De foto oogt als een spannende filmscène: je voelt dat er een geschiedenis aan vooraf is gegaan en dat er nog van alles staat te gebeuren.

Tracey Moffatt vertelt geen verhalen, ze suggereert slechts de aanwezigheid van een verhaallijn. De volgorde van de onderlinge foto's binnen een serie ligt nooit vast. Er is een beginfoto en een eindfoto, maar de rangschikking van de overige foto's laat Moffatt over aan de conservator of galeriehouder. Of aan de fantasie van de toeschouwer. De kracht van het werk van Moffatt ligt in dat wat ze níet vertelt, in de raadselachtige leegtes die overblijven nadat je de losse flarden in je eigen hoofd aaneengeregen hebt tot een verhaal.

Tentoonstelling: Tracey Moffatt. T/m 25 juni in het Gemeentemuseum Helmond, Kasteelplein 1, Helmond. Di t/m vr 10-17u, za en zo 14-17u. Catalogus: f 35,-

    • Sandra Smallenburg