Fischer plaatst Duitsland weer centraal in EU

Binnen de Europese Unie is voorzichtig gereageerd op de toekomstvisie van de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Fischer. Hij zei op persoonlijke titel te spreken maar gaf Duitsland vrijdag met zijn pleidooi voor een `federaal Europa' weer een centrale rol in het Europese debat.

In Londen bleef de toespraak in elk geval niet onopgemerkt. ,,Een masterplan voor een Europese superstaat'', zo betitelde The Sun de visie die de Duitse minister van Buitenlandse Zaken, Joschka Fischer, afgelopen vrijdag in Berlijn ontvouwde. Engelands populairste krant vatte de essentie als volgt samen: ,,Euro berooft het Verenigd Koninkrijk van zelfstandigheid, zo bekennen de Duitsers.''

Fischer had in een toespraak afgelopen vrijdag op `persoonlijke titel' gepleit voor een ingrijpende hervorming van de EU. Hij hoopte, in elk geval voor een groep van de huidige lidstaten, de bestaande organisatie te veranderen in een federatie met een regering en een parlement bestaande uit twee kamers, vergelijkbaar met de Verenigde Staten. Alleen op die manier zou de EU ook na uitbreiding tot misschien wel dertig lidstaten democratisch en effectief kunnen blijven, aldus Fischer.

Premier Tony Blair reageerde beleefder dan de tabloids, maar niet warmer: ,,Wij zijn tegen een rigide systeem van `ins' en `outs' en tegen alles wat kan leiden tot een Europa van verschillende snelheden.'' Even weinig verrassend waren de reacties uit de noordelijke lidstaten. ,,Wij willen een Unie waarin iedereen gelijk is en accepteren dus geen ongelijke structuren'', zei de Finse minister van Buitenlandse Zaken, Erkki Tuomioja.

Het Franse dagblad Le Monde daarentegen verwelkomde de ,,ambitieuze visie'' uit Berlijn in een commentaar onder de kop: ,,Dank U wel meneer Fischer.'' De Franse minister van Buitenlandse Zaken, Védrine, toonde zich ook tevreden, al was het maar omdat Fischer had onderstreept dat de momenteel haperende Frans-Duitse motor weer een centrale rol bij de Europese integratie moet spelen.

Bij de reacties overheerst de vraag wat Fischers mening kan betekenen voor de lopende onderhandelingen over wijziging van het Verdrag van de EU. Voorzitter Prodi van de Europese Commissie heeft via zijn woordvoerder laten weten nog niet te overzien welke gevolgen de ,,stoutmoedige'' vooruitblik van de Duitse minister heeft voor deze onderhandelingen, die in december tijdens een top van Europese regeringsleiders in Nice afgesloten moeten worden. De onderhandelingen, die de Unie klaar moeten maken voor uitbreiding met kandidaat-landen uit Oost-Europa, maken Fischers ideeën van actueel belang.

De gedachte van Fischer om binnen een grote EU te komen tot een kern-Europa van een beperkte groep landen, met een eigen regering en een grondwet waarin een duidelijke scheiding is aangebracht tussen de bevoegdheden van de Europese en van de nationale regeringen, is op zich niet nieuw. In 1994 lanceerden de Duitse christen-democraten Lamers en Schäuble al het voorstel van een Europa van twee snelheden. Dat stuitte toen met name in Italië op grote weerstand, omdat dat land toen vreesde naar de tweede rang te verschuiven omdat het leek niet aan de eisen van de Economische en Monetaire Unie te kunnen voldoen.

De laatste tijd is het kern-Europa opnieuw gepropageerd door onder anderen de Franse ex-president Giscard d'Estaing en de Duitse oud-bondskanselier Schmidt. Zij waarschuwden tegen de gevolgen van de uitbreiding van de EU in de komende jaren tot ongeveer dertig lidstaten. Zo'n EU dreigt onbestuurbaar te worden en te verwateren tot een vrijhandelsgebied. Met zoveel lidstaten met uiteenlopende belangen kan het oude ideaal van Europese integratie uit het zicht verdwijnen.

Tijdens een informele discussie van de EU-ministers van Buitenlandse Zaken eerder deze maand heeft de Nederlandse minister Van Aartsen ervoor gewaarschuwd dat kandidaat-lidstaten in Oost-Europa niet de indruk mogen krijgen dat de huidige EU bang is voor de gevolgen van de komende uitbreiding. Anders dan Fischer wijst hij een federaal kern-Europa van de hand. Van Aartsen heeft het standpunt verdedigd, dat in het Verdrag van de EU de mogelijkheid moet worden opgenomen dat groepen landen zich op bepaalde gebieden verder kunnen integreren dan het geheel van de EU. In het Verdrag van Amsterdam is de mogelijkheid tot zo'n ,,versterkte samenwerking'' al opgenomen. Maar als één lidstaat daartegen bezwaren heeft, kan deze alle anderen hiervan weerhouden.

Frankrijk, de tweede helft van dit jaar voorzitter van de EU, voelde er aanvankelijk niet voor om over deze `versterkte samenwerking' te praten, omdat het hiertegen teveel weerstand van met name Groot-Brittanië en de Scandinavische landen verwachtte. Inmiddels zijn ook de Franse president Chirac en premier Jospin gewonnen voor zo'n verandering van het Verdrag van de EU.

Minister Védrine heeft zijn collega's gezegd dat dit de enige manier is om de vorming van een `kern-Europa' voor iedereen aanvaardbaar te maken. Verdere politieke integratie van de landen van het euro gebied zou van groot belang zijn voor de internationale positie van de Europese munt. Daadwerkelijk een kern-Europa in het Verdrag van de EU vastleggen zou nooit door alle EU-lidstaten worden aanvaard. Voor een verdragswijziging is de instemming van alle EU-lidstaten vereist.

Hoewel hij in zijn toespraak in Berlijn een toekomstig kern-Europa met eigen instituties schilderde, heeft de Duitse minister Fischer tijdens informeel overleg met zijn collega's ook erkend dat `versterkte samenwerking' bij de wijziging van het Verdrag van de EU voorlopig de enige oplossing is. Hij hoopt dat dit aanvaardbaar is voor de landen die niet voor verdere integratie voelen (Groot-Brittannië en de Scandinavische landen), voor de zes grondleggers van de EU (Frankrijk, Duitsland, Italië en de Benelux) die dit wel willen, en voor de zuidelijke lidstaten die later bij de EU zijn gekomen (Spanje, Portugal en Griekenland).

Duitsland heeft het afgelopen jaar een beperkte rol gespeeld bij het Europese debat. Fischer heeft met zijn toespraak van afgelopen vrijdag Duitsland in het middelpunt van de discussie geplaatst. In zowel de Franse als de Duitse als bijvoorbeeld de Italiaanse pers wordt aangenomen dat Fischers opstelling zal leiden tot een botsing binnen de EU. Grondleggers van de Europese integratie als de Fransman Monnet hebben zo'n conflict altijd weten te voorkomen, door bij de stap voor stap ontwikkeling van Europa te vermijden om een einddoel te noemen. Fischer heeft Europa in een nieuwe fase gebracht, door wel over een einddoel te beginnen.

toespraak Fischer

www.auswaertiges-amt.de