Vrolijk aardewerk

De Andes-culturen van Zuid-Amerika kenden geen schrift. Wat we weten van de manier waarop zij hun samenleving organiseerden, komt voort uit archeologisch onderzoek en uit het nauwkeurig `lezen' van hun aardewerk, dat bij rituelen en in graven gebruikt werd. De culturen van de noordkust, waaronder de Moche-cultuur (ca. 100-800 na Christus), maakten drieduizend jaar lang aardewerk in dezelfde vorm: de zogenaamde stijgbeugelkruiken, tussen 15 en 30 centimeter hoog, met een ronde buik en een tuitvormig boogje. De kruiken zijn gemaakt van klei, die voor het bakken werd beschilderd. Het Princessehof in Leeuwarden toont er 45, in een zaaltje dat in dezelfde warme, rozige gloed lijkt te baden als die van het aardewerk afstraalt.

De Amerikanen Christopher Donnan en Donna McClelland deden dertig jaar lang onderzoek naar het Moche-aardewerk en brachten foto's van stukken uit de hele wereld bijeen in een archief. Door de schilderingen op een plat vlak uit te tekenen werd het voor het eerst mogelijk om ze echt te bestuderen, en zo werden ateliers en zelfs schilders geïdentificeerd. Een van hen is de Leiden Painter, zo genoemd omdat het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden één kruik van hem bezit. Zijn collega heet de Lima Painter. In het Princessehof staat werk van beide schilders naast elkaar en kun je kleine verschillen in stijl ontwaren. Ze schilderden allebei krijgers, maar die van de Leiden painter hebben net iets andere kinnen, monden en armen.

Op de kruiken staan verder veel planten, dieren en voorwerpen als kromme boontjes, symbolen van vruchtbaarheid. De schilderingen werden in de loop der eeuwen complexer: van in dikke lijnen geschilderde geometrische patronen tot een strijdtoneel met éénentachtig gekostumeerde krijgers. Deze laatste kruik, misschien wel de mooiste uit het zaaltje, laat zich lezen als een stripverhaal, net als het middeleeuwse tapijt van Bayeux. Maar ook de simpeler voorstellingen zijn sterk en vaak onbedoeld grappig. Tot de verbeelding sprekende dieren als de manta, de bonito en zeeleeuwen worden afgebeeld in simpele vlakken en lijnen, met hun meest markante fysieke eigenschappen - de lange snavel van een muscovy eend, de kromme puntige van de meeuw - als herkenningspunt. Helemaal leuk zijn de antropomorfe dieren, zoals een zeeadelaar, die op één kruik compleet met schild en strijdknots uit de lucht komt zeilen.

Tentoonstelling: `De Leiden Painter, schilderkunst op aardewerk uit Peru', t/m 28-5 in Princessehof, Grote Kerkstraat 11, Leeuwarden. Tel: 058-21227438. Open: di-zo 11-17 uur. Toegang ƒ 7,50.

    • Sandra Heerma van Voss