Ommekeer in de Ruhrpott

De economisch machtigste deelstaat van Duitsland, Noordrijnland-Westfalen, ondergaat een spectaculaire gedaantewisseling van oude naar nieuwe industrieën. Dienstverlening en nieuwe bedrijven op het gebied van informatie-, telecommunicatieindustrie en media verdringen kolen en staal. Maar de prijs van de herstructurering is hoog en soms blijft de modernisering in de deelstaat – waar morgen verkiezingen zijn – steken in mooie beloften.

`Nergens zie je de verdringing van de oude door de nieuwe economie zo helder als hier in de haven van Düsseldorf'', zegt de jonge ondernemer Johannes Schumacher. Hij staat bovenop het dak van zijn bedrijf en tuurt naar de schepen die beneden door de Rijn glijden.

Alleen de oude meelfabriek van Diamant, de expeditiestraat voor auto's en een enkele hijskraan herinneren zwak aan de tijd van het Wirtschaftswunder, dat zich na de oorlog in het economisch hart van Duitsland voltrok. Inmiddels hebben de moderne kantoren uit glimmend glas en staal van de nieuwe informatie-industrie de oude douanehaven veroverd.

Specialisten in telecommunicatie, in radio en televisie, in computers en software, in reclame en mode, in call centers en teleshopping vestigden zich de afgelopen jaren aan de rivier. `Mediahaven' staat op het blauwe bord voor wie het nog niet weet.

,,Wellcome in the New Economy.'' Johannes Schumacher is in zijn element. De jonge starter heeft nog geen jaar geleden met zijn internetfirma Com 21 één van de drie bizarre gebouwen betrokken die de prominente Amerikaanse architect Frank O. Gehry heeft ontworpen. Uitgevoerd in gepleisterd wit, rode baksteen en blinkend metaal met schuin uitstekende vensters symboliseren Gehry's kantoren de nieuwe dynamiek in Noordrijnland-Westfalen – de belangrijkste buur en handelspartner van Nederland.

,,Hier wilde ik per se zitten'', zegt Schumacher (33). Vorig jaar begon hij met zijn partner Berthold Krüger Com 21 (communicatie in de 21ste eeuw), een internetadviesbureau. Een investering van een half miljoen mark, een etage in het fel begeerde Frank Gehry-pand, een mobiele telefoon en een elektronische agenda waren genoeg voor de start van hun bedrijf.

,,Ons kapitaal is kennis. Onze belangrijkste investering is in mensen'', legt Schumacher uit, die intussen ook een Europees Instituut voor Kennismanagement heeft opgericht. Het bureau adviseert in alles wat met e-commerce (handel via internet) te maken heeft, van de omgang met computers, internet en e-mail tot reorganisaties.

,,De meeste bedrijven zijn euforisch over internet, maar ze hebben geen flauw idee waaróm het belangrijk is, welk voordeel ze ermee kunnen behalen en welk effect het heeft op hun organisatie. Ze kopen computersystemen, hebben internet en niemand weet hoe ermee om te gaan. Laatst zei een bankier tegen me: `We hebben alles, zitten op Intra-net, maar het loopt catastrofaal'. Toen hebben ze onze hulp ingeroepen.''

In het korte bestaan zijn Schumacher en zijn partner er in elk geval in geslaagd bedrijven ervan te overtuigen dat Com 21 wel weet hoe met e-commerce moet worden omgegaan. Met Siemens, ABB, Commerzbank, Lilly Pharma hebben Schumacher en Krüger al enkele belangrijke klanten binnengehaald en hun bedrijfje uitgebreid tot 20 werknemers.

Als minister-president Wolfgang Clement (SPD) praat over de metamorfose van Noordrijnland-Westfalen denkt hij aan bedrijven als Com 21. De sociaal-democraat is druk doende met zijn deelstaat, die groot is geworden door kolen en staal, de sprong naar de industrieën van de toekomst te wagen. Kenners in de informatie- en communicatietechnologie (ICT), zoals Johannes Schumacher en Berthold Krüger, worden door Clement gekoesterd. Sterker, volgens Clement moet Duitsland de deur wagenwijd openzetten voor ICT-specialisten uit het buitenland wil het zelf in de informatietechnologie vooruit komen, want bedrijven kampen met een chronisch gebrek aan specialisten voor deze hoogwaardige technologische industrieën.

`Waar staat Duitsland op de wereldranglijst van communicatiebedrijven? Het is toch absurd dat we meer internationale voetballers hierheen halen dan informatica-specialisten'', zegt Clement op een verkiezingsbijeenkomst in Neuss, vlakbij Düsseldorf. Morgen mogen de inwoners van de dichtstbevolkte deelstaat (18 miljoen inwoners) van Duitsland naar de stembus. Clements SPD, die al 34 jaar regeert, maakt een goede kans opnieuw als sterkste partij uit de bus te komen. Dat is niet alleen aan de zwartgeldaffaire rond oud-kanselier Helmut Kohl toe te schrijven. Clements politieke tegenstander Jürgen Rüttgers van de CDU heeft met zijn briefkaartencampagne Kinder statt Indier veel kritiek uitgelokt. Rüttgers wil liever geld in onderwijs voor Duitse kinderen steken dan Indische computer- en softwarespecialisten uitnodigen om in de Bondsrepubliek te komen werken, waarmee bondskanselier Gerhard Schröder bezig is. Maar in de Ruhrpott, waar decennia geleden al vele immigranten uit Polen, Turkije en Italië heentrokken om in de kolen- en staalindustrie te werken, worden dergelijke populistische campagnes tegen buitenlanders niet door iedereen op prijs gesteld.

,,Waar het ons om gaat zijn banen'', zegt Clement. Het aantal werklozen mag deze week in heel Duitsland onder invloed van de aantrekkende conjunctuur voor het eerst onder de vier miljoen zijn gedaald, de werkloosheid is nog altijd hoog. Noordrijnland-Westfalen heeft het met de afbouw van de kolen- en staalindustrie, extra zwaar te verduren. Ruim 800.000 mensen hebben geen werk ofwel ruim 11 procent van de beroepsbevolking. Alleen al 600.000 banen zijn er in de mijnbouw verloren gegaan, becijfert de minister-president. Nu werken er nog slechts 60.000 mijnwerkers en in 2006 zal dat aantal opnieuw gehalveerd zijn, want de staat is druk doende de miljardensubsidies aan de zieltogende bedrijfstak af te schaffen.

Steden middenin het Roergebied zoals Gelsenkirchen, waar de laatste mijn vorige maand werd gesloten, hebben met 17 procent een dramatisch hoge werkloosheid. ,,Ik ben er trots op dat we deze Strukturwandel tot nu toe zonder strijd en zonder gedwongen ontslagen voor elkaar hebben gekregen'', laat Clement de kiezers op zijn campagne weten.

Maar de prijs van de economische herstructurering is hoog. Drie miljard mark trekt zijn regering de komende jaren uit voor arbeidsmarktpolitiek ofwel voor werklozenprojecten en omscholing. Tegelijkertijd probeert de deelstaat de economische herstructurering te sturen door het stimuleren van jonge ondernemingen in veelbelovende hightech-branches. Al in de jaren zeventig is Noordrijnland-Westfalen begonnen de monocultuur te doorbreken en de eenzijdige afhankelijkheid van kolen en staal te verminderen. Met succes.

,,Er vindt een spectaculaire ommekeer plaats van de oude naar de nieuwe industrieën'', zegt dr. Rolf Marfeld, plaatsvervangend directeur bij de Maatschappij voor Economische Ontwikkeling Noordrijnland-Westfalen, een overheidsorganisatie in Düsseldorf. ,,Dertig jaar geleden werkte tweederde van de werknemers nog in de industrie en eenderde in de dienstensector. Nu is het precies andersom. We hadden een traditioneel zwaar industrieel landschap en zijn hard bezig een dienstensamenleving te worden. De mijnen worden successievelijk gesloten en in 2006 is het afgelopen met het zwarte goud in het Roergebied.''

Wie had dertig jaar geleden, toen de neergang in kolen en staal begon, kunnen bevroeden dat de Roerpot ooit de vinger aan de pols zou hebben in de nieuwe technologieën, zegt Marfeld. Want ondanks de inkrimpende zware industrie is Noordrijnland-Westfalen nog altijd de economisch krachtigste deelstaat van Duitsland en een van de belangrijkste economische regio's in Europa. De regio is erin geslaagd een belangrijke vestigingsplaats te worden van grote telecom-, media- en communicatiebedrijven en van financiële diensten.

Noordrijnland-Westfalen genereert het hoogste bruto binnenlands product van alle deelstaten in de Duitse republiek: 826,9 miljard mark in 1998. In de hoogtijdagen van het Wirtschaftswunder, de naoorlogse economische bloeiperiode, droeg het Roergebied 30 procent bij aan de totale productie van de Bondsrepubliek. Nu is dat 25 procent. Uit die jaren dateert ook de nauwe samenwerking tussen regering, industrie, overheidsbanken en vakbonden – beter bekend als het Rijnlandse model. Geen onverbiddelijk kapitalisme, maar sociale partners die het doorgaans aan de onderhandelingstafel eens worden. Dat Duitse model begint overigens onder druk van de hevige concurrentie steeds hardere Angelsaksische kanten te krijgen.

De helft van de top-40 van belangrijkste ondernemingen in Duitsland heeft zijn hoofdkantoor in de Rijnlandse deelstaat: Thyssen/Krupp, Veba, Mannesmann, RWE, Metro, Bayer, Bertelsmann zijn slechts enkele van de vele namen waarop de economie kan bogen. En bij wereldberoemde fotomodellen als Claudia Schiffer en Heidi Klum zal niet snel aan de Roer-regio worden gedacht, maar deze prikkelende exportproducten zijn beiden in Noordrijnland-Westfalen geboren.

Als belangrijkste buurland is Nederland de grootste investeerder in het Rijnland, gevolgd door de Verenigde Staten, Frankrijk, Engeland en Japan. Zeker 350 Nederlandse ondernemingen zijn in de deelstaat gevestigd; Shell, Philips en Océ behoren tot de grootste investeerders. Minister-president Clement onderstreept niet zonder trots dat bij 1.000 ondernemingen in zijn deelstaat een Nederlander aan de top staat. Toen de Duitse regering vorig jaar het Rijnland verliet om naar de nieuwe hoofdstad in het oosten te verhuizen, zei Clement laconiek dat Noordrijnland-Westfalen daarvan weinig zou merken. ,,Voor ons is Nederland belangrijker dan Berlijn'', aldus Clement.

De politicus laat geen gelegenheid voorbij gaan te werven voor het `poldermodel' uit de Lage Landen. De combinatie van bezuinigingen, een afgeslankt sociaal stelsel en een goed draaiende banenmachine zou Clement wat graag importeren.

De minister-president geldt als een dynamisch moderniseerder, een liberale sociaal-democraat die in de economie pragmatisch te werk gaat. ,,Het zijn immers onze kiezers die werkloos zijn geworden'', zegt een medewerker. Toen Clement bijna twee jaar geleden het roer overnam van zijn voorganger, de huidige Bondspresident Johannes Rau, ging hij met hernieuwde energie door met zijn grote project: versnelling van de Strukturwandel.

,,Als voormalig minister van Economische Zaken had Clement al het nodige in gang gezet'', zegt Gert Helmut Diestler van de Kamer van Koophandel in Düsseldorf. Zo is Noordrijnland-Westfalen een van de belangrijkste vestigingsplaatsen in Duitsland van telecommunicatiebedrijven. Ook grote buitenlandse bedrijven als Nokia en Ericsson uit Scandinavië zijn erheen getrokken. Op het gebied van film- en televisieproducties is de deelstaat zelfs de nummer één in Duitsland geworden, mede dankzij royale investeringen van de regering-Clement. Zo is Keulen uitgegroeid tot mediastad met grote zenders als RTL, WDR, NBC en Giga-TV. Essen geldt als designcentrum. Aken staat bekend als vestigingsplaats voor veel jonge ondernemers in de hightech. Bottrop heeft met de komst van het Amerikaanse Warner Bros het imago van `Hollywood-aan-de-Roer' gekregen. De hoofdstad Düsseldorf is met beurs en banken niet alleen een financieel centrum, maar ook een bruggenhoofd voor buitenlandse investeerders waarbij vooral de Japanners een belangrijke rol spelen. Het Roergebied zelf – met steden als Bochum, Oberhausen, Essen – heeft van de nood een deugd gemaakt en van de industriële cultuur een toeristische trekpleister gemaakt.

Liefst 60 technologiecentra telt heel Noordrijnland-Westfalen waar 1.800 innovatieve bedrijven op het gebied van micro-elektronica en biotechnologie gehuisvest zijn die noviteiten ontwikkelen. Onlangs maakte Microtec in Duisberg furore met de ontwikkeling van de kleinste `onderzeeër' ter wereld. Het is een apparaatje van 4 millimeter dat met medicijnen gevuld in de menselijke bloedbaan kan duiken en zo nieuwe medische therapieën mogelijk kan maken.

Hoewel Clement en zijn regering flink aan de weg timmeren om Noordrijnland-Westfalen om te toveren in een Nieuwe Economie, blijft de modernisering aan Rijn en Roer volgens critici ook nog vaak in mooie beloften steken. Zo hoopt Clement op de komst van de Transrapid, de magnetische zweeftrein, die de overvolle Autobahnen zou kunnen ontlasten. Hij wil het vliegveld van Düsseldorf uitbreiden en hij is van plan de bruinkolenwinning (Garzweiler II) door te zetten. Maar de Groene coalitiepartner die voor Clements mooie plannen niets voelt, trapt vooralsnog stevig op de rem.

Ook blijkt uit het laatste economische rapport van het Rheinisch-Westfälisches Institut für Wirtschaftsforschung in Essen (RWI) dat de economische groei gemiddeld één procent achterblijft bij die van de zuidelijke deelstaten Beieren en Hessen. In de eerste helft van 1999 groeide de economie in de Roerprovincie slechts 0,1 procent.

,,Er is veel gebeurd om de economie van Noordrijnland-Westfalen een nieuw gezicht te geven, maar de ommekeer is nog niet voltooid'', meent de econoom Diestler. De grote uitstoot van banen in de herstructurerende industrie kan slechts mondjesmaat worden opgevangen door de nieuwe diensten- en technologiesector. ,,Hoe school je een blauwe-boorden-arbeider om tot iemand die in een call center kan werken? Vaak lukt het niet. Tegelijkertijd kampen we met een groot tekort aan specialisten en informatici. Dat alles bemoeilijkt de herstructurering.'' Om nog maar te zwijgen van de flops waartoe de krachtige subsidiepolitiek van de regering-Clement in een aantal gevallen heeft geleid, zoals het filmtrucage-centrum High Definition Oberhausen; een prestige-object van liefst 100 miljoen mark waar slechts 25 man werken. Het parlement van de deelstaat heeft inmiddels een onderzoek naar de besteding van de gelden ingesteld.

,,Noordrijnland-Westfalen is op de goede weg. Maar we hebben meer baat bij buitenlandse investeerders en startkapitaal voor jonge ondernemers dan bij te veel sturing door de staat'', zegt Diestler. ,,De recente fusie tussen Mannesmann en het Britse Vodafone heeft aangetoond dat werkgevers en werknemers heel goed in staat zijn samen de juiste beslissingen te treffen.''