Tsaar Nikita de Eerste

Met zijn nieuwe film wil regisseur Nikita Michalkov de geest van het Russische volk reanimeren. ,,Amerikanen moeten bij mij niet meer aankomen met hun praatjes over hun zogenaamde democratie.''

Rauwe eieren kreeg Nikita Michalkov naar zijn hoofd geslingerd, en beledigingen. `Boycot zijn verradersfilm!' stond er op de vlugschriften. `Laat hem hetzelfde lot treffen als Salman Rushdie!'

Deze intimidatiepoging van anonieme `nationaal-bolsjewieken' kon de hosanna-stemming rond de gevierde acteur/regisseur niet verpesten. De dagen voor de première van De Barbier van Siberië, in februari 1999, waren zwanger van heilsverwachtingen. Rusland was onder de dronkemansdemocratie van Jeltsin van zijn anker geslagen en dobberde stuurloos rond. Er was een schreeuwende behoefte aan een charismatisch leider met een nieuw `nationaal idee' die de grandeur van het Russische rijk kon herstellen.

Nikita Michalkov – met zijn nieuwste film als manifest leek verlossing te bieden. Met die gedachte koketteerde deze beau garçon althans graag: hij wierp zich zelfs quasi-serieus op als Jeltsins mogelijke troonopvolger (,,als het volk mij roept''). Dat de ambities van Michalkov tot in het Kremlin reikten, verbaasde amper. Hij stamt uit een geslacht van wat je zonder overdrijving Sovjet-adel zou kunnen noemen. Zijn vader stond zo dicht bij Stalin dat hij de tekst van het volkslied van de USSR mocht schrijven, terwijl zijn moeder het gala organiseerde ter ere van het 800-jarig bestaan van de stad Moskou, in 1947.

Nikita groeide op met gouvernantes, ZIL-automobielen, eliteonderwijs, staatsdatsja's. Feilloos koos hij steeds voor de Partij van de Macht, waardoor hij de censuur kon ontglippen en, crisis of geen crisis, als een van de weinigen budgetten wist los te krijgen voor zijn artistiek hoogstaande films. Terwijl zijn broer Andrej in de jaren negentig in Hollywood doorbrak (als regisseur van onder meer Tango & Cash en Runaway Train), hield Nikita zowat in zijn eentje de vlag van de Russische cinema hoog, bijvoorbeeld met zijn verfilming van Gontsjarovs roman Oblomov (1979). Onder de titel Oci Ciornie verfilmde hij in 1987 `De dame met het hondje' van Tsjechov.

Met Burnt by the Sun, een subtiele vertelling over het verzengende vuur van het Stalinisme, sleepte hij in 1994 een Oscar in de wacht voor de beste buitenlandse film. De kalende, besnorde maestro had de toppen van zijn kunnen bereikt toen hij aan zijn monsterproductie De Barbier van Siberië begon, de film die volgende week in Nederland te zien is.

Van meet af aan was dat project omfloerst met een waas van politiek. Als lijstduwer deed Michalkov mee aan de Doema-verkiezingen van 1994, hij won met gemak een zetel die hij prompt afstond aan een andere regeringsgezinde kandidaat en kreeg `als wederdienst' twintig miljoen gulden overheidsgeld uit de bijna leeggeplunderde schatkist. Net als eertijds zijn vader staat Michalkov junior zo dicht bij 's lands elite dat de lichtende rode ster op een van de Kremlintorens voor een opname van enkele seconden op zijn verzoek even werd gedoofd.

Gorbatsjov

De première van de Siberische barbier vond plaats in het Kremlin. Iedereen was er. Premier Primakov, Michail Gorbatsjov, Shirley MacLaine. Zij zagen als eersten hoe Nikita Michalkov in de rol van tsaar Aleksandr III op een witte schimmel over de binnenplaats van Ruslands ommuurde machtscentrum galoppeert.

Maar nog tijdens de voorstelling knapte er iets. Was dit wel een Russische film?

Wie goed oplette zag de Russen in het Kremlin-congrespaleis met hun koptelefoontjes worstelen om de simultane vertaling te kunnen volgen. Zeker, de hoofdrol is weggelegd voor de Rus Oleg Mensjikov (de cadet Andrej Tolstoj die de Russische eer verdedigt). Hij wordt verliefd op de Amerikaans-Ierse courtisane Jane (Julia Ormond), die in 1885 naar Rusland reist om een Westerse fortuinjager (Richard Harris) aan een licentie te helpen voor het kappen van de maagdelijke Siberische taiga - met een helse machine. Door die buitenlandse inbreng wordt er driekwart van de tijd Engels gesproken, en juist die `knieval' (duidelijk mikkend op een echte Oscar, niet eentje in de categorie `buitenlandse film') is Michalkov niet in dank afgenomen.

De kritieken in Rusland waren ongemeen snerend en schamper. ,,De langste verkiezingsspot aller tijden'', schreef het dagblad Segodnja. ,,Een charmante flop'', voegde het weekblad Moskovskije Novosti daar aan toe. Vooral het kitsch-gehalte (eindeloze scènes Russische folkore die deels uit de beknotte Nederlandse bioscoopversie zijn weggesneden) moest het ontgelden. ,,Wat mijn bloed deed koken [...] zijn de pseudo-significante inzichten over de Grote Mysterieuze Russische Ziel'', noteerde een recensente van The Moscow Times. Zij vroeg zich af hoe Michalkov er in godsnaam in is geslaagd om zulke platte clichés over Rusland te debiteren.

Inmiddels zijn we ruim een jaar verder, en of het nu aan De Barbier ligt of niet, Rusland lijkt zich te hebben hervonden. Tot opluchting van velen zetelt er in het Kremlin weer een nuchtere president die tenminste op zijn werk verschijnt: `IJzeren Poetin'. Precies zoals Nikita Michalkov dat had gewild, geeft deze KGB-veteraan de Russen hun gevoel voor eigenwaarde terug. Heeft de cineast dan toch zijn gelijk gekregen, en hebben de miljoenen kijkers de boodschap van De Barbier van Siberië ter harte genomen?

Tijd voor een vraaggesprek met de man die vorig jaar betoogde: ,,Als voetbal een natie kan verenigen, dan kan film dat ook.''

Fanmail

Michalkov ontvangt in zijn met videocamera's beveiligde productiebedrijf Tri T in het hart van Moskou. En vol uur laat hij zijn bezoek antichambreren in een kamer met een ingelijste filmposter waarop, bij gebrek aan positieve recensies, tientallen lovende citaten uit de fanmail zijn afgedrukt. Zijn hoge, verontwaardigde stem galmt door de gecapitonneerde deur heen. Het gaat over filmrechten en een recente brandbrief aan Westerse intellectuelen die hij mede heeft ondertekend: een bestraffende oproep om Rusland niet de les te lezen over Tsjetsjenië.

Dan zwaait de deur open. Met zijn handen ter ontspanning in zijn nek leunt Ruslands 54-jarige filmtsaar achterover in zijn leren draaistoel. Pal achter hem: een prijzenkast met verborgen spotjes die zijn Oscar-beeldje uitlichten.

Sinds `De Barbier van Siberië' is uitgekomen, is Rusland bijna onherkenbaar veranderd. Heeft u het idee dat uw film daaraan heeft bijgedragen?

,,Ik hoop het. Als diegenen die ons land vandaag de dag besturen mijn film net zo aan het hart hebben gedrukt als de drie miljoen kijkers, ja, dan denk ik wel dat de film invloed heeft gehad. Veertien maanden al draait hij, en met verbluffend succes. Bioscoop Aurora in St. Petersburg is avond aan avond uitverkocht...''

Hoe verklaart u dat?

,,Het publiek is moe van de films die vernederen. Tien jaar lang hebben we als kinderen opgekeken tegen het Westen. Zij leerden ons dit en dat, ze stuurden zendelingen, ze vertelden over Jezus Christus, ze probeerden ons in een intellectueel McDonalds-restaurant te veranderen. Maar nu dringt het besef door dat gratis kaas alleen in de muizenval te vinden is.''

Is dat de politiek of ideologische boodschap die u in uw film heeft verpakt?

,,Nee, nee. Ik heb geen enkele politieke intentie met mijn films. En de enige ideologie die ik heb is de Russische cultuur. Maar dat is strikt genomen geen ideologie. Dit is een film over waarden, over liefde, over eer. Het is geen nostalgische terugblik, het gaat over hoe het er vandaag de dag in Rusland aan toe dient te gaan. En in die zin denk ik dat degenen die verblind waren door het westerse idee van de democratie inmiddels begrijpen dat een voortgaande vernedering culmineert in een Krach, het uiteenvallen van het land. Zelfs zij beginnen te begrijpen dat er een correctie nodig is, een consolidatie van de maatschappij, een verlicht conservatisme in de staatsideologie, in combinatie met een liberale economie.''

En daar heeft uw film concreet aan bijgedragen?

,,In emotioneel opzicht, ja.''

Is `De Barbier' in de eerste plaats gericht op een Russisch of een buitenlands publiek?

,,Dat maakt geen verschil. Een Rus die de Titanic drie keer gaat bekijken en mijn film vijf keer, of een Amerikaan die vijf keer naar de Titanic gaat en drie keer naar mijn film - dat komt op hetzelfde neer. Maar ja, mijn film wordt uit de Amerikaanse bioscopen geweerd... En dat omdat ik vorig jaar op het filmfestival in Cannes heb gezegd wat ik over de Kosovo-crisis denk.''

Uw film wordt om politieke redenen in de VS geboycot?

,,Absoluut! Amerikanen moeten bij mij niet meer aankomen met hun praatjes over hun zogenaamde democratie. Nadat ik een brief heb ontvangen van Kevin Costner weet ik genoeg. Die had ik om advies gevraagd. Hij en een paar vrienden stelden mij voor om dertig wijzigingen aan te brengen, zodat mijn film in het Amerikaanse circuit geaccepteerd zou worden. Bijvoorbeeld: `Het is duidelijk dat het personage Jane een prostituee is. Zou u van haar geen Britse kunnen maken, in plaats van een Amerikaanse?' (Michalkov zet grote ogen op; zwaait met zijn wijsvinger.) Ik zeg u: in vergelijking hiermee is de censuur van de Sovjet-Unie kinderspel. Dit is niet de goede raad van een of andere cultuurambtenaar, maar van een kunstenaar. Daarom is het zo kwalijk: het is zelfcensuur.''

De kloof tussen u en uw westerse collega's lijkt me alleen maar groter geworden. In een open brief aan een groep westerse kunstenaars en intellectuelen verwijt u hun hypocrisie vanwege hun kritiek op de oorlog in Tsjetsjenië.

,,Wanneer westerse intellectuelen de leugen accepteren dat de Navo de Albanezen in Kosovo redt en niet domweg de wereld opnieuw herverkavelt, dan is dat een doodnormale zaak. Maar Tsjetsjenië... ho, ho, wacht. Nu hebben diezelfde lieden hun mond vol over het Tsjetsjeense volk. Wij willen die intellectuelen uitleggen dat je geen conclusies over Rusland moet trekken aan de hand van CNN en BBC. Op die zenders zie je beschietingen, gruweldaden van Russische soldaten, een zoveelste ecologische ramp. Daarom zeg ik: wil je de waarheid weten zet dan CNN uit. Kijk naar onze programma's, praat met onze mensen, praat maar met mij. Ik ben in Tsjetsjenië geweest. Maar nee, Rusland wordt uit de Raad van Europa gestoten. Dat betekent: jullie begrijpen ons niet. Jullie begrijpen niet dat wij 270 jaar het Tartaars-Mongoolse juk hebben gedragen. Welke taal zou Meneer Van Dijk spreken als Rusland geen buffer had opgeworpen? Hij zou Mongools spreken! Achter onze rug staat een land dat een miljard tweehonderdvijftig miljoen inwoners telt. Wij hoeven maar zo te doen... (draait met stoel en al een kwartslag naar het oosten) en klaar, dan hebben het Westen en Europa het nakijken...''

En u hoopt dat uw film die kloof kan dichten?

,,Ach. Als Europa en Amerika niet willen... ook goed. Wij hebben die hele toenadering niet nodig.''

Het verschil tussen Russische en Amerikaanse films, heeft u eens gezegd, zit hem in de diepgang. Maar staat uw werk niet met beide benen in de Europese filmtraditie. Voelt u zich niet verwant met de Franse of de Italiaanse cinema?

,,Alleen met de Russische. Met de Rus-si-sche. Ik woon in Rusland en maak films in Rusland. Ik ben in Hollywood gevraagd, ze nodigden mij uit om in Frankrijk en Italië te werken. Maar dat doe ik niet, omdat ik van hier uit meer over Rusland kan zeggen.''

Ziet u `De Barbier' dan als een puur Russische film?

,,Zo werkt dat niet. Het is een film waarvan ik wil dat het duidelijk is dat hij in Rusland is gemaakt en over Rusland gaat.''

Net als uw vorige film `Burnt by the Sun'? Wat vindt u van de stelling: `Burnt by the Sun' is `Rusland voor gevorderden', terwijl `De Barbier van Siberië' `Rusland voor beginners' is?

,,In die termen heb ik daar nooit over nagedacht. Tja, waarschijnlijk is Burnt by the Sun meer een film voor estheten, hij is wat geraffineerder en veronderstelt enige voorkennis over de Sovjet-Russische geschiedenis. De Barbier van Siberië is een film in de loebok-traditie (uit de folkloristische schilderkunst: kleine schilderijtjes, vaak op boombast, met vrolijke carnavaleske taferelen uit het volksleven - red.). Maar dat verandert de essentie niet. Voor mij is het van belang, of ik van mijn karakters houd en of de toeschouwers van mijn karakters kunnen houden. Want aan de basis van elke Russische kunstuiting ligt altijd de liefde.''

Kan deze film begrip wekken voor Rusland in het buitenland?

,,Wacht even. Ik wil niet begrijpelijk zijn, ik wil begrepen worden. Wat een `Continental Breakfast' of een `Club Sandwich' is, dat is begrijpelijk. Overal hetzelfde. Op dat niveau wil ik niet communiceren. Maar wie met zijn hart luistert en kijkt zal mij begrijpen. Wie alleen via CNN verneemt waar mijn film over gaat, ach, die hoeft niet te komen kijken. Wat sommige mensen niet snappen is dit: wie zich bij McDonalds voedt en tegelijk kaviaar eet, die riskeert een voedselvergiftiging.''

U vecht tegen de `McDonaldisatie' van Rusland. Hoe?

,,Door eigen alternatieven te ontwikkelen. Het gaat niet aan om McDonalds op te blazen. Dat biedt geen uitweg. We moeten iets anders naast zetten dat beantwoordt aan onze eigen culturele tradities.''

Gaat hetzelfde op voor Spielbergs oorlogsfilm `Saving Private Ryan'? U zei daar vorig jaar over: ,,Ik wil niet dat mijn dochter aan die film de indruk over houdt dat de Amerikanen Europa van het fascisme hebben bevrijd.''

,,Om dat beeld te pareren heb ik vijftig miljoen dollar nodig. Daarmee wil ik een film maken over de Tweede Wereldoorlog in Rusland. Over wat het betekent wanneer er 28 miljoen mensen aan jouw kant sneuvelen. En die film, over het wezen van de Russische soldaat, moet je zo maken dat iedereen, jong en oud, komt kijken.''

Speelt u concreet met dat plan?

,,Ja. Het is een van de projecten waar ik serieus aan werk.''

`De Barbier van Siberië' van Nikita Michalkov is vanaf 18 mei te zien in de bioscopen Tuschinski Amsterdam en Metropole Den Haag.

    • Frank Westerman