Fictieve verhalen uit het jaar nul

`Het jaar dat niet bestond' is het onderwerp van het laatste nummer van Hermeneus, het `tijdschrift voor antieke cultuur' van het Nederlands Klassiek Verbond. Dat niet-bestaande jaar is het jaar nul - op het jaar dat later 1 vóór Christus is genoemd, volgde meteen het jaar 1. Alle bijdragen spelen zich af in het jaar nul en ze zijn, ongebruikelijk voor dit tijdschrift, fictief. Aan voornamelijk classici en een enkele niet-classica (Hella Haasse) is gevraagd iets te schrijven over `personen van wie op de een of andere wijze gegevens tot ons zijn gekomen'.

Die vraag leverde vooral veel brieven op, van historische personages aan elkaar, of van onbekenden over historische personages, waarin in moderne taal een poging gedaan wordt om binnen te dringen in de oudheid. Degene die het minst moeite doet om echtheid te suggereren is Hella Haasse. Zij schrijft over een meisje uit een herdersvolk aan de Gallische Middellandse-Zeekust, en ze wisselt haar veronderstellingen – ,,Ik stel me voor dat zij een jong-volwassene is, gehard door het leven in de open lucht, niet groot, maar sterk, en behendig in haar bewegen'' – af met meer ingeleefde passages: ,,Een groep soldaten kwam voorbij draven, in een ritmische trappelpas, die hun wapens deed kletteren en de geschulpte leren randen van hun tunieken opwippen. Als zij zich op haar gemak gevoeld had in deze vreemde omgeving, zou zij daar hard om gelachen hebben.''

Die vorm heeft grote voordelen boven de brieven en dagboeken, omdat er zo een en ander kan worden uitgelegd zonder dat het personage dat zelf moet doen. In de brief die Anton van Hooff Julia aan haar moeder Julia (de verbannen dochter van keizer Augustus) laat schrijven, doet de dochter het hele leven van haar moeder uit de doeken, wat nogal vreemd is als moeder zelf de geadresseerde is. Maar in ieder geval weet je dan waarover het gaat, sommige andere verhalen onthullen niets over de historische achtergronden en maken het de lezer die de stamboom van het Iulische huis en de intriges te Rome rond het jaar nul niet direct paraat heeft, niet makkelijk. De toelichtinkjes achterin zijn als hulpmiddel erg summier.

Het was misschien wel een aardig idee, dit Hermeneus-nummer, maar het is niet echt van de grond gekomen. Het heeft grotendeels iets hogelijk gewilds, al die mensen die wat onhandig fictie beginnen te schrijven, terwijl ze zo interessant zouden kunnen zijn als ze gewoon schreven wat ze wisten. Een enkeling slaagt er wel in iets zó op te schrijven dat het meer wordt dan in wat onhandige verzinsels verpakte en daardoor onduidelijk geworden feiten. De al genoemde bijdrage van Hella Haasse is de moeite waard, en ook die van Wolther Kassies die een Griek uit de buurt van Alexandrië naar Jeruzalem laat reizen om twee vragen te stellen aan de beroemde rabbi Hillel. Eén van die vragen luidt of de rabbi, heel in 't kort zou willen zeggen wat die joodse religie nu eigenlijk behelst. ,,Mijn antwoord aan jou en aan je vrienden luidt: Doe anderen niet aan wat je van hen niet wilt ondervinden. De rest, Theophilos, is commentaar.''

Boeiend zijn ook de `Dagboekfragmenten van Publius Ovidius Naso', die zijn `uitgekozen en verzorgd' door Marietje d'Hane-Scheltema. Ze laat Ovidius schrijven over de opzet van het werk dat de Metamorfosen zal worden: ,,De pentameter mag er niet meer bij zijn en dat is na vijfentwintig jaar lastiger dan ik dacht. Hele flarden Heroïdes en Ars zitten mij nog dwars, met pentameter en al. Het is een soort afkicken.''

Hermeneus is sinds het vorige nummer uiterlijk geheel vernieuwd, waardoor het er een stuk moderner uitziet. Het eerste nummer was erg druk getypografeerd, dit ziet er al weer wat kalmer en overzichtelijker uit. De nieuwe mogelijkheid tot kleurendruk is deze keer gebruikt voor portretten in aquarel van de fictieve personages die voegen weinig toe. De volgende keer moet Hermeneus maar weer gewoon doen: stukken met feiten en plaatjes van scherven. Lekker saai. Mits goed gedaan, gaat daar weinig boven.

Hermeneus jrg. 72, nr.2 uitg. Nederlands Klassiek Verbond. Prijs ƒ 17,50.