Glazige klanken op driedaagse van Willem Jeths

Gapende afgronden, een splijtend heelal, kan de muziek dat beschrijven? Die van Willem Jeths (1959) ongetwijfeld. Na Jan van de Putte, Rob Zuidam en Hans Koolmees wijdt Theater Lantaren een muzikaal portret aan deze grensverleggende neo-expressionist in de vorm van een driedaags festival dat gisteravond begon. Dat het nieuwe Tim-Ba naast piano en Europees slagwerk ook nog gamelan-instrumenten voorschrijft verwondert niet. De rituele inslag en het zoeken naar rijke kleuren vanuit microtoonsverhoudingen brachten de componist reeds eerder in exotisch vaarwater. Zo klonk in Fas-Nefas het slagwerk krachtig krakend als een dreigende reuzenkoto en bliezen de fluiten geheimzinnig ijl als het sjo-mondorgel uit het Japanse hoforkest.

Geknars en glazige klanken vormen tezamen de handtekening van de componist. Zo ook weer in Tim-Ba (1999-2000) in de tegenstelling van ruw en rusteloos tegenover ijl en ijzig verstild. De titel verwijst naar de afkorting van Timor Barat (Oost West). De pentatoniek van de gamelan refereert aan het Oosten, strikte romantiek is voorbehouden aan het Westen.

De pentatoniek dient als uitgangspunt vanuit de toon As, die minutenlang gevarieerd wordt voordat hij tezamen met Bes, Des, Es en F de eerste vijftonige reeks vorm geeft. En zo verdicht het werk zich geleidelijk tot aan benauwend dichte clusters toe. Zo'n gradueel proces herinnert aan minimal music, maar waar de Amerikanen meestal tekenen voor een no-nonsense-stijl schrijft Jeths een vulkanische muziek waarin bijkans mythische krachten worden ontketend. Opschriften als extatisch en brutaal, obsessief en bevroren spreken voor zich. Toch is er ook ruimte in het centrum voor een min of meer speelse dansvorm, geleid vanuit de piano en prachtig geïnstrumenteerd in gamelan en Westers slagwerk, niet naast elkaar maar in elkaar verwoven. Soms gaat Jeths te ver in zijn verlangen grenzen te verleggen en vervalt hij in een effect zoals aan begin en eind waarin een glasplaat van tachtig centimeter bij een meter twintig wordt verbrijzeld.

Hoe onschuldig en braaf klinkt daarmee vergeleken het voorafgaande Raptim voor fluit, altklarinet en piano uit 1984. Het is tevens een hommage aan Tristan Keuris, zeker de arabesken in de piano herinneren aan de stijl van zijn vroegere leraar. Het werd elegant en virtuoos gespeeld. Een opschrift als con gran espressione aan het slot verraadt verder te willen reiken al weet de componist nog niet hoe, gapende afgronden zouden zich in het werk van Jeths pas openen in de jaren negentig.

Vanavond is in de Lantaren kamermuziek aan de orde en is er een choreografie te zien op werken als Morpheus en Arcate. Morgen klinkt het nieuwe Celloconcert voor Frances-Marie Uitti met als typische Jeths-elementen een reuzenbalk als xylofoon en een honky-tonkpiano in het orkest. Die laatste manifestatie vindt plaats met medewerking van het Nederlands Philharmonisch Orkest in Hal 4 en dus niet in de Paradijskerk zoals eerder aangekondigd.

Concert: Eddy Janning piano, en anderen. Werken van Willem Jeths. Gehoord 9/4 Theater Lantaren Rotterdam. T/m 11/5.