Ontvoering als geliefd verzinsel

De laatste maanden is de politie enkele keren geconfronteerd met verzonnen ontvoeringen. Gevolg van het boekenweekgeschenk, meent rechtspsycholoog Crombag.

. Een onbekende jongeman trekt een Marokkaanse meisje even buiten Helmond in zijn auto. Hij houdt haar drie dagen vast. De politie zet twaalf rechercheurs op de zaak. Ze kammen met speurhonden de Peel uit. Op 29 maart legt de jongeman het meisje in een greppel langs een afgelegen fietspad. Ze is geboeid en heeft een prop in haar mond.

De verkeerspolitie treft langs de A15 bij Hardinxveld-Giessendam een 43-jarige Hagenaar aan. Hij is in de war. De dag ervoor had zijn vrouw hem als vermist opgegeven. Twee gewapende en gemaskerde mannen hadden hem achttien uur lang door Nederland en België rondgereden, op zoek naar een koffertje met 1,8 miljoen gulden. Uiteindelijk had hij hun het geld gegeven. In zijn auto lag nog het mes waarmee hij was bedreigd. De recherche zocht drie dagen tevergeefs naar sporen.

Twee dagen later belt een 23-jarige jongen uit Burum, Friesland, vanuit Polen naar zijn moeder. Hij is ontvoerd. Twee Polen – aan wie hij in Nederland een auto had verkocht – hebben de jongen in hun kofferbak naar Zuid-Polen gebracht. Daar zit hij nu in een donker hok. Buiten hoort hij af en toe een trein. De politie Leeuwarden zet twaalf rechercheurs op de zaak.

De volgende dag neemt de jongen uit Burum contact op met zijn vriendin. Hij is ontsnapt! De politie raadt hem aan op het dichtstbijzijnde politiebureau in Katowice te overnachten. Daar komen twee agenten hem de volgende dag ophalen.

Zondagavond ontvangt de Rotterdamse politie een telefoontje van een jonge vrouw. Ze is in paniek. De verbinding wordt verbroken, ze belt opnieuw met haar mobiele telefoon en zegt dat ze zojuist is ontvoerd en verkracht in de buurt van het Haringvliet. Keer op keer belt ze het alarmnummer. De politie stuurt tien auto's en een helikopter richting Stellendam, zonder resultaat.

Deze vier ontvoeringsberichten uit alle hoeken van Nederland hebben een gemeenschappelijke eigenschap: ze zijn verzonnen. Niet door de politie, niet door journalisten, maar door de ontvoerden zelf. Zij stapelden leugen op leugen en vielen door de mand tijdens het verhoor. Het mes dat in de auto van de Hagenaar werd aangetroffen, kwam uit zijn eigen keukenla. Het Marokkaanse meisje bleek bij een vriendinnetje te hebben gelogeerd. De jongen uit Burum had in Polen ineens zijn eigen auto ter beschikking. De jonge vrouw met de mobiele telefoon gaf een verkeerd huisadres op en liet niets meer van zich horen.

Vier geënsceneerde ontvoeringen in anderhalve maand. ,,Ze zijn door het boekenweekgeschenk op een idee gebracht'', zegt rechtspsycholoog H. Crombag van de Universiteit Maastricht onmiddellijk. Eind februari kwam de zaak-Croiset uit 1987 weer in het nieuws. In Het theater, de brief en de waarheid laat Harry Mulisch de acteur Jules Croiset een nieuwe reconstructie maken van zijn eendaagse zelfontvoering. ,,Ze zijn gevoelig voor het Werther-effect'', zegt Crombag. Werther is de protagonist uit Goethes roman Die Leiden des jungen Werther (1774). Hij pleegt zelfmoord uit liefdesverdriet. Tientallen Duitse jongens volgden zijn voorbeeld. ,,Werther was een idool, Mulisch maakt van Jules Croiset een aannemelijke dader. Het aanstekelijke effect van de publiciteit doet de rest.''

Cees Dekker van de regiopolitie Eindhoven heeft vaker te maken met pseudo-ontvoeringen. Het gaat volgens hem meestal om pubers die in de problemen zitten en onvoldoende aandacht krijgen. Twee jaar geleden een 19-jarige jongen. Vorige maand het Marokkaanse meisje uit Helmond dat zich probeerde te ontworstelen aan haar autoritaire ouders. ,,Je ziet een patroon: op school gaat het niet lekker en thuis ook niet. Als ouderen het niet zien zitten, stappen ze uit het leven. Kinderen ontvoeren zichzelf. Ik heb liever het laatste.''

De opsporing van de Burumse jongen en zijn ontvoerders heeft politie en justitie 25 duizend gulden gekost. ,,We nemen zo'n aangifte van vermissing heel serieus'', zegt persofficier M. Verhaag van het OM in Leeuwarden. ,,Maar de laatste tijd zijn we vaker geconfronteerd met mensen die valse aangifte deden. Er wordt hard tegen opgetreden: op valse aangifte staat ten hoogste een jaar gevangenisstraf of een boete van tienduizend gulden.''

Op 4 april moest de jongeman uit Burum op het politiebureau in Kollum verschijnen. Als hij niet was ontvoerd, vroeg een agent, wat zocht hij dan in Polen? Hij had er een Bulgaarse minnares, bekende hij. Ze had hem dringend om financiële hulp gevraagd. Omdat hij zijn officiële vriendin niet wilde inlichten over de aard van zijn onverwachte reis, had hij een ontvoering voorgewend.

Hij werkte als extrudeur in ploegendiensten bij kunststofverwerker Enitor in Buitenpost. ,,Een rustige, verlegen jongen, maar ook onpeilbaar'', zo typeert directeur J. Schootstra hem. Op 29 maart kreeg hij een telefoontje van de moeder van zijn employé over de ontvoering. ,,Ze was echt van streek'', zegt Schootstra. ,,Ik liep naar zijn collega's om het nieuws te vertellen. Die zeiden meteen: `Oh, hij verzint weer wat.'

,,Hij had meer van die streken. Ik herinner me dat hij zich een keer afmeldde, omdat hij bij zijn oma moest waken die op sterven lag. Belde zijn vriendin een paar uur later: of hij in de buurt was. Zijn oma bleek kerngezond te zijn. `Flik ons dat niet weer', zeiden zijn collega's. Voor mij was die ontvoering de druppel.'' Schootstra heeft hem inmiddels ontslagen.

,,Hij deed het uit angst'', zegt zijn moeder aan de telefoon. ,,In een roes. Hij kon de dingen niet oplossen en raakte in paniek. Het is heel erg dat hij het gedaan heeft, maar ik kan het begrijpen.''

Psycholoog H. Merckelbach van de Universiteit Maastricht onderscheidt twee soorten pseudo-ontvoerders: simulanten en lijders aan nagebootste stoornissen. Simulanten zijn erop uit met valse aangifte gewin veilig te stellen. ,,Ze lichten bijvoorbeeld de verzekering op. Het is berekening. De jongen uit Burum kun je tot deze groep leugenaars rekenen. Of de Hagenaar die de belastinginspecteur wilde misleiden door in het buitenland verdiend geld zogenaamd te laten verdwijnen. Als alles uitkomt, zeggen ze: ik bezit een multipele persoonlijkheid. Of: ik deed alles in een roes.''

Nabootsers lijden aan een psychische stoornis, vindt Merckelbach. Tot in detail zijn ze voorbereid op hun verzonnen rol. ,,Nabootsers scheren zichzelf bijvoorbeeld kaal en beweren dat ze net een chemokuur achter de rug hebben. Ze gaan tijdelijk geloven in hun eigen verzinsels. Ze verheerlijken het slachtofferschap. Weinreb was zo iemand. Het zijn geesteszieke mensen die snel geïdentificeerd moeten worden.''

    • Jutta Chorus