`Het keizerlijk paar kijkt naar mij, maar zien ze mij ook?'

Een ontmoeting met het keizerlijk paar in Japan is een zeldzame gebeurtenis – omgeven met veel ritueel.

Een persconferentie van het Japanse keizerlijk paar is een fascinerende gebeurtenis. Vooral door de persoon van keizerin Michiko. Op foto's en op de televisie is Michiko een uitermate elegante verschijning die er immer uitspringt wegens haar goede smaak. Tijdens de persconferentie zit ze licht voorover gebogen, het hoofd een tikje schuin en de ogen naar beneden gericht. Terwijl rondom ruim vijftig journalisten en hoffunctionarissen hun blik op het paar gericht houden, is het alsof deze vrouw geheel alleen het gewicht van de wereld dient te torsen.

Niet voor niets, denk ik onbewust, vluchtte deze vrouw in de jaren vijftig naar het buitenland toen het huwelijksaanzoek uit het keizerlijk paleis arriveerde. Michiko ondernam een wereldreis om haar toekomstig lot te overdenken. Na terugkeer stemde ze pas na lang aandringen toe in het huwelijk met de toenmalige kroonprins. Als eerste gewone burger in de Japanse geschiedenis trouwde ze een toekomstig keizer en schikte zich in het ritueel van het hof.

De persconferentie gisteren was strak georganiseerd. De buitenlandse pers moest zich een half uur van te voren – in donker pak zonder opzichtige stropdas – melden bij de keizerlijke hofhouding, gevestigd in een zeldzaam vooroorlogs pand op het terrein van het keizerlijk paleis. Een woordvoerder nam nog eens de twee vragen door die waren toegewezen aan de buitenlandse pers en waarvoor één vragensteller was aangewezen. Speciale aanwijzing van de woordvoerder: ,,Soms lijkt het of de keizerin is uitgesproken, terwijl ze na een kleine pauze juist weer verder gaat. Wacht daarom op een signaal van mij voor het stellen van de volgende vraag.'' Andere regels: géén geluidsopnames en televisie- en fotocamera's alleen gedurende de eerste helft van de persconferentie. En er is geen tolk: buitenlandse journalisten die geen Japans spreken zitten er dus eigenlijk voor spek en bonen bij.

Via een ondergrondse tunnel worden we naar het echte paleis begeleid. Het gebouw is modern – in de oorlog is vrijwel het gehele paleis na luchtbombardementen afgebrand – maar met een sereen, Japans interieur. Rood-roze tapijt, een zilvergijze wand met een schilderij van een kabuki-acteur als achtergrond voor het keizerlijk paar en links en rechts grote schuifwanden als in een traditioneel Japans huis. In de zaal zijn alle stoelen al van te voren toegewezen en is het slechts wachten in diepe stilte. Na zo'n tien minuten gaat een schuifwand open en treedt het keizerlijk paar binnen.

De persconferentie verloopt als een duizend maal gerepeteerde exercitie. Keizer en keizerin hebben de tekst van hun antwoorden voor zich liggen maar kijken zelden naar het papier. Alsof de tekst geheel van buiten is geleerd. Een enkele keer verspreking valt niet op in de zeer langzaam en monotoon uitgesproken antwoorden. Spreken hier nu mensen van vlees en bloed? In de antwoorden zitten enkele verwijzingen naar persoonlijke ervaringen en gevoelens, dus ze kunnen niet geheel door ambtenaren zijn opgesteld. Maar waarop is eigenlijk hun blik gericht? Nemen ze de omgeving wel op? Bij het stellen van de eerste vraag namens de buitenlandse pers is er plotseling een schok. De ogen van beiden richten zich op mij. Ze blijken wel degelijk te kijken. Maar zien ze me ook? Is dit nu oogcontact of staren ze in een diepe, oneindige verte?

Omdat het zelf maken van geluidsopnamen verboden was, zitten na afloop enkele buitenlandse journalisten in een zaaltje van de hofhouding rond een opname-apparaatje van een functionaris om de notities van de belangrijkste uitspraken nogmaals te controleren met de gesproken tekst. Waarom bandopnames verboden waren, is geheel onduidelijk. Regels om de regels, ritueel om het ritueel. Als we eindelijk het pand uitlopen richting de poort van het terrein, hangt opeens een functionaris uit het raam van de tweede verdieping en roept zonder enig ritueel dat we terug moeten komen. Er is nog een foutje ontdekt in de uitspraken van de keizer. Als we even wachten krijgen we een correctie: de keizer had gesproken over het einde van de Meiji-periode (1868 - 1912) terwijl hij het einde van de Edo-periode (begin 17de eeuw - 1868) bedoelde.

    • Hans van der Lugt