Emma Bonino strijdt in Italië tegen dode zielen

Oud-Eurocommissaris Bonino demonstreert. Ze wil opschoning van de Italiaanse kieslijsten. Doel: een eerlijk referendum over de modernisering van het kiesstelsel in haar land.

Haar ogen zijn rood en haar stem hangt aan dunne draadjes die om de paar zinnen breken. Maar Emma Bonino neemt vastberaden plaats in de krakende rieten stoel en slaat een jas om zich heen. De voormalige Eurocommissaris wil bij de Italiaanse premier op de stoep blijven zitten totdat ze haar strijd tegen de dode zielen heeft gewonnen.

,,Algemeen kiesrecht: ook de doden en spoken een stem'', is met een viltstift geschreven op een groot papier dat medestanders ophouden. De tafels waarboven de geel-witte vlaggen met Bonino's naam wapperen, staan vlak voor de ingang van palazzo Chigi, de ambtswoning van de Italiaanse premier. Een dunne overkapping biedt wat bescherming tegen regen en zon, maar 's nachts blaast de gure wind door alles heen.

,,Wij vragen de regering al een jaar lang om de kieslijsten schoon te maken,'' vertelt Bonino, die vorige week met haar protestactie is begonnen, 's nachts slapend in de rieten stoel. ,,Volgens een voorzichtige schatting staan daar tussen de zeshonderd- en zevenhonderdduizend mensen op die dood zijn of die naar het buitenland zijn verhuisd.''

Het lijkt een abstract gevecht, maar er gaan enorme partijpolitieke belangen achter schuil. Op 21 mei wordt een referendum gehouden over verandering van het kiesstelsel, bedoeld om de politiek meer stabiliteit en daadkracht te geven en de verlammende rol van kleine partijen te verminderen. De uitslag daarvan is alleen geldig als de helft plus één van het aantal stemgerechtigden is gaan stemmen. Als er dan een paar honderdduizend `dode zielen' van de kieslijsten worden gehaald, wordt het een stuk makkelijk dat quorum te bereiken. De doden kunnen in Italië niet stemmen, zoals in sommige scenario's voor verkiezingsfraude maar zij kunnen wel het resultaat van een referendum beïnvloeden.

,,Vorig jaar hebben we een referendum hierover verloren omdat het quorum niet werd gehaald,'' vertelt Bonino. ,,We kwamen honderdvijftigduizend mensen tekort.'' De wijzer bleef steken bij 49,6 procent. Daarom probeert zij nu hemel en aarde, en vooral premier Giuliano Amato, te bewegen om alsnog de kieslijsten op te schonen.

Een van de knoopjes op de rug van haar dunne bloes is ze vergeten dicht te doen. Haar gezicht staat zo vermoeid dat de populaire actrice Claudia Koll, die haar solidariteit kwam betuigen, naar de parfumeria ging om wat crèmes en make-up te kopen. Ze is nog magerder geworden dan ze al was. Maar Emma Bonino is een vechter. Ze kucht en slikt een paar keer om haar stem weer op gang te krijgen, en praat dan verder.

,,Het gaat nu niet om ja of neen tegen de vragen van het referendum. Het gaat om een eerlijk proces,'' zegt Bonino. Maar daar hebben de tegenstanders van de voorgestelde verandering van de kieswet geen boodschap aan. ,,Vooral de kleine partijen zijn tegen het referendum. Zij willen het kiessysteem niet veranderen, ze willen overleven. Maar ze proberen dat niet met open vizier, door de publieke opinie uit te leggen waarom je ja of nee zou moeten stemmen. Ze proberen opnieuw te voorkomen dat de vijftig procent van de kiezers niet wordt gehaald. Ze werpen alle mogelijke obstakels op om te voorkomen dat het quorum wordt gehaald.''

De strijd om het quorum is zo belangrijk, omdat de voorkeuren van de kiezers duidelijk zijn. Een jaar geleden, toen het referendum wegens te lage deelname ongeldig werd verklaard, stemde negentig procent voor de voorgestelde verandering van de kieswet.

Daarom voert de rechtse oppositieleider Silvio Berlusconi campagne om niet te gaan stemmen. Hij heeft zich bedacht en wil niet meer een politiek tweestromenland, maar een systeem van evenredige vertegenwoordiging waarbij hij voor zijn eigen partij, Forza Italia, een dominerende rol in het centrum ziet weggelegd. Ook kleine partijen in de regeringscoalitie vrezen via een geldig referendum hun macht te zien slinken. Premier Amato durft (,,pilatesk'', zegt Bonino verwijzend naar Pontius Pilatus) geen decreet uit te vaardigen zonder uitdrukkelijke steun uit het parlement. Bonino is vastberaden: ,,Ik ga hier niet weg zonder garanties dat we een eerlijk referendum kunnen houden.''