Carmen: de vrouw is even weerloos als een echte stier

De Spaanse regisseur Calixto Bieito zorgde in maart vorig jaar voor een schandaaltje bij Opera Zuid met een platvloerse voorstelling van Haydns Il mondo della luna, waarin de scènes op de maan waren verplaatst naar het scabreuze oh-la-la-Parijs in sm-sfeer. Het betekende het einde voor het artistiek leiderschap van de Engelsman Rennie Wright, die Bieito had ingehuurd en wiens eigen enscenering van Mozarts Die Entführung aus dem Serail ook geen onverdeeld succes was geweest.

Calixto Bieito zelf is nu weer terug bij Opera Zuid als regisseur van Bizets Carmen. Een Spaanse regisseur voor deze Frans-Spaanse opera kan immers interessant zijn, al checkte Opera Zuid dat nog wel, door de nu in ons land uitgebrachte enscenering tijdens een eerdere uitvoering in Spanje te gaan bekijken. Het kon er – ondanks een enkel opmerkelijk detail – in Limburgse ogen dus best mee door, want anders zagen we nu niet een naakte toreador in de Carmen-tournee die zaterdag in Maastricht begon. Het keurige Limburgse publiek toonde zich tevreden, maar dat was bij Il mondo della luna niet anders.

Het opzienbarende in Bieito's Carmen is niet het bloot – bij toneelvoorstellingen al lang een cliché en op het operapodium ook al eens vertoond in Rosa van Andriessen en Greenaway – maar de visie van de Spaanse regisseur op het Spaanse machismo. Voor Bieitio is er geen verschil tussen de fascinaties van de Spaanse man voor stieren en voor temperamentvolle vrouwen, zoals Carmen. Stieren en vrouwen vormen beide een uitdaging, ze moeten worden verleid en ze worden vervolgens gedood.

Bij Carmen zelf ligt het overigens niet anders, want zij imiteert het mannelijke machismo. Ze wil verleiden, maar wee degene die wordt verleid: `Si tu ne m'aimes pas, je t'aime/ Si je t'aime prends garde à toi!' zingt ze in de beroemde habanera L'amour est un oiseau rebelle. De man die door haar wordt verleid, wordt na enige tijd weer weggegooid. Het overkomt de sullige soldaat Don José evengoed als het al eerder de succesvolle toreador Escamillo overkwam.

Als Don José door Carmen is afgeschreven laat Bieito hem, in de persoon van de stand-in Juan Carlos Lerida, aan het begin van de derde acte onder de reclame-stier van de Osborne-sherry de geheime droom van een toreador beleven: naakt de stier tegemoet treden en die met de rode lap verleiden en misleiden. Alleen is hier natuurlijk Carmen die imaginaire stier. Als de gefrustreerde en in zijn mannelijkheid beledigde Don José aan het slot van de opera vóór de arena Carmen doodt, valt dat samen met het doden van de stier door de echte toreador Escamillo in de arena. Wat daarna daarbinnen gebeurt, het wegslepen van de gedode stier, zien we ook buiten gebeuren: Don José sleept de dode Carmen weg.

Het aan elkaar gelijk stellen van stier en vrouw is een gedachte die in deze voorstelling van Bieito als vanzelfsprekend lijkt voort te komen uit het libretto, maar die ik nog nooit zó zag geïnterpreteerd en zó expliciet verbeeld. Het is een opvatting die vooral voor een Spaans publiek op zijn plaats lijkt.

Bieito prikt nog op andere wijze de toreador-mythe door: voordat Escamillo zich aan het slot eindelijk in zijn traditionele kleurrijke stierenvechterskostuum vertoont, is hij niet meer dan een keurige in het grijs geklede vlotte jongeman, zo op het oog een functionaris uit de sector van de informatie-technologie. Zijn toreadorschap is slechts uiterlijk vertoon in de vrije tijd. Maar er is voor een breder publiek ook een algemenere conclusie mogelijk: alle vertoon van temperament is weerloosheid, want die is slechts een loze pose en betekent geen onoverwinnelijke kracht.

De redelijk gezongen Carmen van Opera Zuid is verder een onderhoudende en levendige voorstelling, onder leiding van David Jones in vlotte tempi begeleid door het Limburgs Symphonie Orkest. De naakte Don José betekent de sleutelscène voor de dramaturgie. Maar visueel het opzienbarendst in het met een Spaanse telefooncel geactualiseerde toneelbeeld is de smokkelscène. Voor zes echte auto's is er zelfs een heuse choreografie, zij het een wat logge flamenco.

Voorstelling: Carmen van G. Bizet door Opera Zuid o.l.v. David Jones m.m.v. o.a. Annie Vavrille (Carmen), Youri Alexejev (Don José), David Stephenson (Escamillo) en Ana Rodrigo (Micaëla). Decor: Alfons Flores; kostuums: Merce Paloma; regie: Calixto Bieito. Gezien: 6/5 Theater aan het Vrijthof Maastricht. Tournee t/m 30/5. Inl.: (043) 3210166; www.operazuid.nl

    • Kasper Jansen