BEEST SCHAAKT IN MOORDEND TEMPO

Bij zijn debuut op het NK in Rotterdam liet schaakcomputer Fritz SSS* titelkandidaat Jeroen Piket ontsnappen met remise. Maar programmeur Frank Morsch beseft dat zijn creatie niet door iedereen wordt getolereerd.

Na een lijdensweg van bijna zes uur wankelde grootmeester Jeroen Piket gisteravond van het podium in het Rotterdamse bibliotheektheater alsof hij in een boksring had gestaan. De eerste ronde van het Nederlands kampioenschap werd een beproeving voor de schakende mens, want titelkandidaat Piket ontsnapte met remise tegen schaakcomputer Fritz SSS*. ,,Wat een beest'', stamelde de 31-jarige Leiderdorper. ,,Dat ding voert al zijn rot zetten in een moordend tempo uit. Ik vond Fritz beter dan ik had verwacht.'' En lachend: ,,Ik heb het gelukkig achter de rug, eindelijk kan ik weer tegen mensen schaken.''

`Het Beest' houdt zich overigens verborgen bij het NK schaken. Op last van de organisatie is de computer onder het podium gezet, omdat hij teveel lawaai maakt. Alleen een monitor naast programmeur Frans Morsch verried dat Piket gisteren tegen een ding schaakte. Morsch voerde de zetten van zijn tegenstander met de muis in de computer. Sneller dan Piket lief was, volgde het antwoord. Zo verwonderlijk was dat niet. Uitgerust met vier processoren met de kracht van 500 megaherz ziet Fritz maar liefst 1,1 miljoen stellingen per seconde. ,,En Piket niet meer dan twee of drie'', vertelde Morsch, laconiek.

In dat opzicht was het een wonder dat Piket de enige uitgang vond in het doolhof van de computer. De Duitse firma Chessbase heeft een jaar gewerkt aan de constructie van Fritz SSS*. Maar Morsch sleutelt al vijftien jaar aan de schaakcomputer, die overigens in de schaduw staat van zijn reeds ontmantelde collega Deep Blue. Die creatie van IBM forceerde twee jaar geleden de doorbraak van de schaakcomputer door wereldkampioen Gary Kasparov in een tweekamp over zes partijen te verslaan. ,,Helaas besloot de sponsor toen te stoppen met Deep Blue, want ik was heel benieuwd hoe die computer zich verder zou ontwikkelen'', zegt Morsch. ,,Deep Blue was uitgerust met speciale hardware, waardoor hij 2,2 miljoen stellingen per seconde kon analyseren.''

Fritz is een veel bescheidener programma, dat elke liefhebber in zijn computer kan invoeren. De andere deelnemers aan het NK in Rotterdam hebben Fritz thuis al mogen toetsen. De computer van Chessbase kent meer beperkingen, want de zogeheten eindspel-modules zijn niet ingevoerd. Met die chip kan de computer feilloos uitrekenen hoeveel zetten hij in bepaalde eindspelen nodig heeft om de partij tot winst te voeren. ,,Dat zou oneerlijk zijn voor de menselijke deelnemers aan het NK'', stelt toernooi-directeur Geurt Gijssen. ,,Het reglement is uiterst vriendelijk voor de spelers, want Fritz mag ook niet deelnemen aan de tiebreak als hij met andere grootmeesters gelijk bovenaan eindigt. Bij het snelschaken is de computer immers zeker in het voordeel.''

Maar hoe dient de mens het Beest te temmen? Kasparov verloochende zichzelf in zijn veelbesproken match met Deep Blue door te nadrukkelijk van zijn geliefde speltype af te wijken. De computer is op zijn best als hij ongebaande paden mag bewandelen en zetten kan uitvoeren, die niet in het menselijk brein zouden opkomen. Over de kracht van Fritz SSS* lopen de meningen uiteen. In rapid-partijen schitterde Fritz tegen een topspeler als Michael Adams en liet hij zich als een kind van het bord zetten door een onbeduidende Israëlische clubschaker. ,,Fritz is Nederlands kampioen computerschaken en staat eerste op de zogeheten Zweedse rating voor computers'', zei Morsch. ,,Ik schat zijn Elo-rating in op ongeveer 2600.''

Dat is 43 punten minder dan de rating van Piket. De nummer 1 van Nederland op de Fide-ranglijst volgde gisteren echter het verkeerde voorbeeld van Kasparov door Fritz SSS* een opening voor te schotelen, die hij tegen een mens nimmer speelt. Zo verzeilde Piket al snel in een stelling, waarin de computer hem op de pijnbank legde. ,,Ik wilde geen theoretische discussie aangaan met de computer'', luidde het excuus van Piket. ,,En toch is dat de enige manier om van Fritz te winnen'', concludeerde bondscoach Cor van Wijgerden. Piket, instemmend: ,,Nu mocht ik blij zijn dat ik in de tijdnoodfase niet heb geblunderd, want Fritz heeft telkens beter gestaan.''

Met gemengde gevoelens had de geestelijk vader van Fritz SSS* Piket na 49 zetten voorgesteld het punt te delen. Morsch omschrijft zichzelf met een Elo-rating van 1900 punten als ,,een matige clubspeler''. Nu moest de 47-jarige programmeur uiteindelijk beslissen of de computer nog naar een sluipweg mocht zoeken in het eindspel of niet. Al die tijd had Fritz zichzelf bij de evaluatie van de stelling ,,een halve pion voorsprong gegeven'', zag Morsch op zijn beeldscherm. In samenspraak met de toernooi-directie was echter besloten dat de programmeur van Fritz zich bij de beoordeling van de slotstelling ,,in alle redelijkheid zou opstellen''.

Toch vond Piket het onbegrijpelijk dat Fritz hem niet langer aan de tand voelde. Hoewel zijn opponent ook in de tweede fase van de partij in tijdnood verkeerde, bood Morsch remise aan. Vermoedelijk in de wetenschap dat Fritz toch al de meest omstreden deelnemer aan het NK schaken is. Morsch had zich ongemakkelijk gevoeld bij de felle discussies over het besluit van de Koninklijke Nederlandse Schaakbond (KNSB) de mens te laten uitdagen door een computer. ,,Ik kom liever ergens waar ik echt welkom ben'', zei Morsch. En Fritz wordt op het NK slechts gedoogd, omdat het prijzengeld door zijn aanwezigheid met 70.000 gulden werd verhoogd.

Bestuurslid Sytze Faber liet zich bij zijn invitatie voor Fritz SSS* souffleren door professor Van den Herik, de aartsvader van het computerschaken. Hij schetste een wereld, ,,waarin mensen en software-agenten in een harmonieuze coëxistentie met elkaar zullen omgaan''. Zo verdedigde Van den Herik de deelname van Fritz aan het NK in Rotterdam: ,,De samenvoeging van mensen en computers in één en dezelfde maatschappij zal zich de komende vijf jaar snel voltrekken. Er zal sprake zijn van digitalisering van het wereldbeeld. Het siert de KNSB om deze trend zo nadrukkelijk onder de aandacht te brengen.''

Maar Paul van der Sterren liet zich niet vermurwen. De grootmeester weigert principieel tegen de computer te spelen, waardoor Fritz in de tiende ronde een reglementaire zege zal incasseren. Van der Sterren deelt ook niet in het extra prijzengeld. De kampioen van 1993 voelt zich moreel gesteund door de bijval uit de Nederlandse schaakwereld. Hij is de held van de speciaal opgerichte website www.schaakprotest.nl waarop de protesten tegen Fritz worden gebundeld. Met afgrijzen had Van der Sterren de martelgang van Piket tegen het Beest gevolgd. ,,Jeroen speelde anti-computerschaak en dus anti-schaak. Dat levert vreselijke partijen op. Daarom denk ik dat Fritz kampioen wordt, want het is moeilijk omschakelen als je tien keer tegen een mens en één keer tegen een ding speelt.''

Van der Sterren voorspelt dat de publiciteitsstunt van de KNSB zich tegen de bond zal keren. Manuel Bosboom kondigde gisteravond namelijk aan dat ook hij Fritz gaat boycotten, al zal hij dat vandaag op een subtielere wijze doen dan dissident Van der Sterren. ,,Ik bied dat ding na vijf zetten remise aan en als hij dat weigert, geef ik op'', zei Bosboom. ,,Ik deel de bezwaren van Paul tegen de deelname van Fritz. Maar als ik dat eerder had laten weten, was het experiment met Fritz wellicht afgelast en hadden de schakers naar het extra prijzengeld kunnen fluiten.''

Als Bosboom vandaag bij zijn voornemen blijft om Fritz nog een gratis punt te schenken, heeft het NK zijn geloofwaardigheid definitief verloren, meent Van der Sterren. ,,De KNSB heeft mij als politieke tegenstander niet serieus genomen. Met één reglementaire zege voor Fritz valt immers nog te leven. Nu zet Bosboom de bond een hak. Maar als de computer twee punten cadeau krijgt, is het toernooi naar de knoppen. Dan betaalt de KNSB de tol voor zijn koppigheid. De protesten tegen Fritz zijn volledig genegeerd. Het schaken tegen een computer is een andere discipline. Je laat Ben Johnson toch ook geen marathon lopen?''