VLIEGEND TAPIJT

Het artikel `Gevangen in een vliegend tapijt' (W&O, 22 april) liet zien hoe sterk het westerse wereldbeeld samenhangt met de ontwikkeling van ideeën over de zwaartekracht. En tevens hoe paradoxaal het is dat we eigenlijk zo weinig weten of kunnen meten van de natuurkracht die uiteindelijk alles bepaalt.

Het is daarom goed om onder de aandacht te brengen dat er naast de zwaartekrachtwet van Newton en de theorieën van Einstein nóg een hypothese bestaat over de zwaartekracht. Deze werd in 1848 gepubliceerd door Edgar Allan Poe in zijn zwanenzang `Eureka', een kosmologie die was bedoeld als antwoord op de crisis die Newton had veroorzaakt in de westerse filosofie en theologie. In Newtons mechanistische universum leek immers geen plaats meer te zijn voor een vrije mens, omdat de onveranderlijke natuurwetten de loop van alles bepalen. De wetenschappelijke vooruitgang, de Verlichting, had de mens zijn vrijheid ontnomen en hem opgesloten in een wiskundige gevangenis! Voor Poe was dit een angstvisioen dat hij onder andere heeft gebruikt in het verhaal `De put en de slinger', waarin de hoofdpersoon is opgesloten in een mathematische gevangenis waar hij wordt bedreigd door een dodelijke slinger; een krachtig symbool voor zwaartekracht-tijd (dat ook voorkomt in een ander verhaal van Poe, `Het masker van de Rode Dood').

Poe wilde met `Eureka' deze crisis in het westerse denken oplossen, maar hij was zijn tijd zo ver vooruit dat hij niet werd begrepen (een teleurstelling die waarschijnlijk heeft bijgedragen aan zijn voortijdige dood een jaar later). Na 150 jaar vergetelheid krijgt `Eureka' thans schoorvoetend de aandacht die het verdient als een keerpunt in het menselijke denken. Want Poe deed precies datgene wat de hedendaagse fysici ook doen: van de zwakke zwaartekracht maakte hij een multidimensionale natuurkracht die uitstijgt boven onze `normale' werkelijkheid en die ons universum verbindt met universa die bestaan in andere dimensies met andere natuurwetten. Poe beschreef zelfs al de zwarte gaten die de eindpunten zijn van ons heelal, maar die volgens hem tegelijk ook die andere universa in andere dimensies voortbrengen.

Aan de basis van Poe's profetische kosmologie ligt echter een uiterst simpele gedachte: de zwaartekracht is volgens hem de enige natuurkracht die een `directe' werking heeft en die dus niet is gebonden aan de beperkingen van de lichtsnelheid, zoals de andere natuurkrachten. Als een zo simpele gedachte zo'n ongelooflijke voorspellende waarde heeft, dan moet hij toch haast wel wáár zijn, zou je denken.