Kritisch en onafhankelijk

Kritisch en onafhankelijk. Dat is de reputatie van de 58-jarige Ahmet Necdet Sezer, die gisteren door het Turkse parlement tot de tiende president van Turkije werd gekozen.

Sezer sprak zich als voorzitter van het Constitutionele Hof, een functie die hij tot gisteren vervulde, steeds uit voor democratie en de omvorming van Turkije tot een volledige rechtsstaat. Veel politici hopen mede daarom dat hij een cruciale rol gaat spelen bij de toenadering van Turkije tot de Europese Unie (EU). Want zonder verder democratisering blijft Turkije voor eeuwig in de `wachtkamer' van de Unie zitten.

Hoe kritisch Sezer is, bleek al toen premier Ecevit hem enige weken geleden als presidentskandidaat naar voren schoof. Sezer hield toen een toespraak waarin hij stelde dat de president in Turkije te veel macht heeft. (Ter vergelijking: de scheidende president, Suleyman Demirel, liet tijdens zijn zevenjarige ambtsperiode regelmatig weten dat de president meer macht moest krijgen). Als voorzitter van het Constitionele Hof schroomde Sezer ook niet om publiekelijk te laten weten dat de huidige Turkse grondwet (die allerlei artikelen bevat die de vrijheid van meningsuiting beperken) op de helling moet. En eerder dit jaar suggereerde Sezer – tot afgrijzen van een deel van het Turkse establishment – dat er niets mis mee is om Koerdische kinderen onderwijs te geven in het Koerdisch.

Het is de vraag of Sezer na vandaag ook nog controversiële uitspraken zal doen. In het Turkse staatsbestel is de rol van de president in theorie symbolisch. Maar in tijden van crisis (bijvoorbeeld tussen het leger en burgerpolitici) kan de president een belangrijke bemiddelende rol spelen. Daarnaast vinden veel Turken dat de president de taak heeft om zich uit te spreken over de `grote' politieke problemen, om het debat te sturen.

Op grond van Sezers eerdere controversiële uitspraken wordt er in Turkije vooralsnog van uitgegaan dat Sezer niet al te goed bij het leger ligt. De militaire top, die zichzelf als garantie ziet voor behoud van het seculiere karakter van Turkije, zal vraagtekens zetten bij Sezers drang naar democratisering. Dat, vreest het leger, leidt tot laksheid in de strijd tegen het moslim-fundamentalisme. Zo zette Sezer vraagtekens bij de jaarlijkse verwijdering uit het leger van officieren met vermeende moslim-fundamentalistische sympathieën, omdat dezen geen beroep kunnen aantekenen tegen hun ontslag. ,,Als hij spreekt lijkt het net of iemand van onze partij aan het woord is'', zei Recai Kutan, de leider van de moslim-fundamentalistische Partij van de Deugd, onlangs over Sezer. Overigens valt op zichzelf aan Sezers secularisme weinig af te dingen. Zo stemde hij voor het verbod van de voorganger van de Partij van de Deugd, de Welvaartspartij, en is hij tegen het toestaan van de hoofddoek binnen, bijvoorbeeld, de universiteit.

Een van de vele kwaliteiten die Turkse waarnemers in Sezer menen waar te nemen, is zijn bescheidenheid en eenvoudige manier van leven. Toen hij enige tijd geleden hartproblemen kreeg, kon hij met een speciaal vliegtuig naar het buitenland vliegen om daar geopereerd te worden. ,,Maar hij zei: ik blijf in Turkije''', liet een van zijn artsen goedkeurend aan een Turks dagblad weten. Een nadeel voor Sezer is dat hij een onbeschreven blad is in de buitenlandse politiek.

Met de benoeming van Sezer heeft premier Ecevit een belangrijke klip weten te omzeilen. Aanvankelijk was Ecevit voorstander van verandering van de Turkse grondwet, zodat president Demirel langer kon aanblijven. Toen het Turkse parlement verandering van de grondwet afwees, vreesden velen dat er binnen de regeringscoalitie grote onenigheid zou ontstaan over de opvolging. Dat gevaar lijkt nu afgewend.

Zonder schoonheidsfoutjes verliep de aanwijzing van Sezer niet. Nadat de leiders van alle politieke partijen zich voor Sezer hadden uitgesproken, werd er in Turkije van uitgegaan dat deze het al bij de eerste stemronde zou halen. Veel parlementariërs waren echter ontstemd over het `dictaat' van hun leiders. En dat lieten ze weten. Sezer kreeg pas vandaag, bij de derde ronde, voldoende stemmen.

    • Bernard Bouwman