`Ik moest duwen, balanceren en improviseren'

Een opperbevelhebber van de NAVO is soms `eenzaam', ontdekte de Amerikaanse generaal Wesley Clark vorig jaar. Tijdens de oorlog in Kosovo was de Joegoslavische leider Miloševic zijn tegenstander, maar ook binnen de NAVO moest hij strijd leveren. Afgelopen woensdag trad Clark af. Tijdens een van zijn laatste werkdagen praat hij, aan boord van zijn vliegtuig, over zijn afkomst en evenwichtskunst. `Niemand zat waar ik zat!'

Hoog boven Polen verstart het gezicht van Wesley Kanne Clark (55). Of zijn `tegenstander' van de afgelopen jaren, de Joegoslavische leider Slobodan Miloševic, niet alles en iedereen overleeft, inclusief hem als scheidend NAVO-opperbevelhebber? Bijtend zegt de Amerikaanse vier-sterrengeneraal: ,,Vindt u dat overleven: een aangeklaagde oorlogsmisdadiger zijn, geïsoleerd zijn in je eigen land en moeten bidden voor je leven? Zo'n leven stelt niet veel meer voor.''

We zitten in Clarks cabine voorin zijn Amerikaanse regeringsvliegtuig, een vertrek van twee bij vier meter, met twee grote grijze leren fauteuils, tafel, wereldkaarten aan de wand, telefoons en televisie. Wie met hem wil terugblikken op zijn hoofdrol in de oorlogen van Bosnië en Kosovo, voordat hij in de eerste week van mei opstapt, maakt in de lucht de meeste kans. Zijn afscheidstoernee jaagt de Supreme Allied Commander Europe – kortweg `SACEUR' genoemd – in een paar weken tijd langs 37 landen.

De blauwwitte, verbouwde DC9, met daarop United States of America, is zojuist opgestegen van het vliegveld Okecie in Warschau, voor de terugvlucht naar België na zijn bezoek aan de Poolse regering. Op het militaire platform voltrok zich eerst nog een afscheidsceremonie. Bij de vliegtuigtrap omhelsde Clark, in zijn olijfgroene pak, de chef van de Poolse generale staf. Als een `soldaat-staatsman', zoals een Amerikaanse senator hem onlangs noemde, stapte hij wuivend naar binnen, samen met zijn vrouw Gert. Militaire stafleden en lijfwachten namen een trap aan de staart.

De NAVO verliest in Clark een onalledaagse leider. Niet alleen omdat hij afstamt van Russische joodse vluchtelingen, maar ook omdat zijn professionele levenspad geplaveid is met superlatieven: de beste student aan de militaire academie van West Point, de snelst bevorderde officier in het Amerikaanse leger en altijd de hardste werker volgens collega's. Opgegroeid in Little Rock, Arkansas, was hij net als stadgenoot en huidige president Bill Clinton een Rhodes Scholar in Oxford, waar hij filosofie, politicologie en economie studeerde. Als infanterie-officier raakte hij gewond tijdens de oorlog in Vietnam, en werd hij bij terugkeer gedecoreerd met een Silver Star.

Clark raakte bij meer oorlogen betrokken: hij trainde militairen voor de Golfoorlog, werd hoofdonderhandelaar in het team van de Amerikaanse gezant Richard Holbrooke, dat in 1995 in Dayton het vredesakkoord voor Bosnië tot stand bracht en ten slotte in 1997 NAVO-opperbevelhebber en commandant van de Amerikaanse troepen in Europa, en daarmee leider van de luchtcampagne om Kosovo vorig jaar. ,,Het feit dat Clark negentien landen bijeenhield tijdens een moeilijke oorlog stelt zijn nalatenschap veilig'', zei de Amerikaanse oud-legerstafchef John Shalikashvili na afloop.

Clark – al eens getipt voor een ambassadeurspost – praat geestdriftig over het `succes' in Kosovo. Maar de `politieke generaal', zoals hij vaak is genoemd, blijkt ook een gemangelde generaal, die voor velen in Washington te robuust was. Hij bijt op zijn lippen als de fricties met zijn ministerie van Defensie over de inzet van grondtroepen tijdens de luchtcampagne of zijn met twee maanden vervroegde vertrek, vóór zijn pensionering in juni, ter sprake komen. Lachsalvo's en verbetenheid wisselen elkaar af.

Uw vader stierf toen u heel jong was. Hoe heeft dat u beïnvloed?

Hij dempt zijn stem: ,,Ik herinner me mijn vader nog vrij goed. Ik herinner me nog duidelijk mijn derde verjaardag, omdat ik toen een speeltje kreeg waar ik gek op was. Een elektrische trein! Mijn vader overleed door een hartaanval vlak voordat ik vier werd. Ik had het daar erg moeilijk mee. Mijn moeder en ik verhuisden van Chicago naar Little Rock. We trokken in bij de ouders van mijn moeder, waardoor ik in een totaal andere cultuur opgroeide.''

Uw vader was joods, zoon van Russische joden uit Minsk, die de razzia's tegen joden eind negentiende eeuw waren ontvlucht. Uw Russische overgrootvader was rabbijn.

,,Mijn Russische grootouders veranderden hun naam van Nemerovsky in Kanne toen ze naar de Verenigde Staten kwamen. De familie vestigde zich in Chicago, bouwde een keten van ijzerwinkels op en bezat onroerend goed. Ik heb nog steeds contact met de Kanne-familie.''

Beïnvloedt uw afkomst uw ideeën over dictaturen en etnisch geweld?

,,Ik zie geen directe invloed. Wie meer van de wereld ziet, begrijpt vanzelf hoeveel mensen met elkaar gemeen hebben. Wat hen verenigt, is véél belangrijker dan wat hen van elkaar onderscheidt.''

Afstammend van een rabbijn werd u in Arkansas een Southern Baptist, maar bekeerde u zich later tot het katholicisme. Hoe hebben die religieuze ervaringen u gevormd?,,Ik heb altijd een spirituele kant aan het leven gevoeld. Mijn bekering van het baptisme tot het katholicisme was een geleidelijke ontwikkeling in mijn streven naar geestelijke waarden. Ik raakte in Oxford onder de indruk van een inspirerende priester, die kapitein was geweest in de Tweede Wereldoorlog. Ik had grote bewondering voor zijn eruditie, toewijding en opofferingsgezindheid.''

`Bosnië' was uw internationale doorbraak als militair. Het begon met een merkwaardig incident in augustus 1994 bij uw bezoek als hoofd strategische planning van het Pentagon aan de Bosnisch-Servische generaal Mladic. U en Mladic, een van de grootste oorlogsmisdadigers van deze tijd, werden lachend samen gefotografeerd met elkaars pet op. Een Amerikaanse regeringsfunctionaris zei: `Het was zoiets als lol trappen met Hermann Göring.'

Vinnig: ,,Mladic was toen nog niet aangeklaagd als oorlogsmisdadiger. Misschien wás hij een oorlogsmisdadiger - hij had zeker vreselijke dingen gedaan. Maar dit was een jaar vóór Srebrenica. Andere internationale diplomaten en militairen bezochten hem ook. Die foto was doorgestoken kaart. Een vent haalde ineens een camera te voorschijn. Dit alles zegt maar één ding: toen ik mij in deze regio begon te verdiepen, wilde ik het standpunt van beide partijen begrijpen.''

U speelde als militair assistent van Holbrooke een hoofdrol bij het akkoord van Dayton. Dat vredesproces begon met het dodelijke ongeluk van drie Amerikaanse collega's op een gevaarlijke weg in Sarajevo. Toen hun pantservoertuig op de berg Igman van de weg raakte, daalde u een met mijnen bezaaide berghelling af om hen te redden. Holbrooke zei later: `Clark is de berg Igman, hij is een generaal die nooit opgeeft.'

,,Iedereen zou hetzelfde hebben gedaan. Het was een verschrikkelijke tragedie. Dick Holbrooke had Miloševic gevraagd onze veiligheid te garanderen als wij een andere weg namen, maar Miloševic zei dat hij dat niet kon. Daarom gingen wij via de berg Igman. Wij verloren daar drie geweldige mannen. Ieder van ons werd daardoor nog vastberadener.''

Na Holbrooke is er geen westerling die Miloševic zo goed kent als u. U heeft met hem meer dan honderd uur gesproken en in november 1995 in Dayton onderhandeld. Wat voor man is hij?

,,Iemand die heel listig, intelligent en sluw te werk gaat. Hij is aangeklaagd wegens oorlogsmisdaden, dat zegt alles. Hij is vier oorlogen begonnen, waardoor honderdduizenden mensen het leven hebben verloren, miljoenen mensen hebben moeten vluchten en miljarden dollars zijn gespendeerd. Hij heeft zijn machtspositie onder meer gehandhaafd door etnische en historische vijandschap en angst aan te wakkeren. Daar teert hij op.''

In Holbrooke's Bosnië-memoires is sprake van whiskysessies van Miloševic en u in Dayton tot diep in de nacht, waarin u onderhandelde over de weg tussen Sarajevo en Gorazde, bijgenaamd de `Scotch road'.

,,Was dat hartelijkheid? Nee! Het ging zoals ik altijd met Miloševic ben omgegaan. Mijn oordeel als deskundige werd gevraagd, en dat gaf ik. Ik keek op de kaart en zei: `Vanuit militair standpunt is dit nodig.' `Dat is te breed', zei hij. En ik zei: `Het kan niet smaller, dat is mijn antwoord.' Hij vroeg: `Generaal Clark, bent u voor moslims of voor christenen?' En wij zeiden allemaal tegelijk: `Wij zijn voor vrede!' Na een tijdje dubben stemde hij in.''

Was Dayton geen half werk: Kosovo werd buiten beschouwing gelaten en Miloševic niet aangepakt?

,,Wij wisten dat Kosovo het finale probleem was, nog lastiger dan Bosnië. Maar we kwamen zover als mogelijk was. We beëindigden de oorlog in Bosnië. De internationale gemeenschap had toen nog niet zo'n helder beeld van Miloševic' rol als nu.''

U bent één van de weinige Amerikaanse topmilitairen, die altijd hard wilde optreden tegen de Serviërs.

,,Vanaf mijn eerste ontmoeting met Mladic en met Miloševic en zijn kompanen begreep ik dat ik te maken had met mensen die respect hebben voor militaire macht. Dat is het enige waar Miloševic ontzag voor heeft.''

Na Bosnië zei de internationele gemeenschap: wij hebben onze les geleerd. Maar toen `Kosovo' uitbrak in februari 1998, werd er weer niet krachtig opgetreden en was er weer verdeeldheid.

,,Er is duidelijk een periode geweest waarin we moesten werken aan consensus. Maar vergeleken met Bosnië, waar het jaren kostte om tot een besluit te komen, zijn we tussen februari 1998 en maart 1999 zeer snel vooruitgegaan.''

Maar geen succesformule van Dayton: niet van meet af aan de krachtige diplomatie van Holbrooke, gesteund door Clarks NAVO.

,,We hebben zeker geprobeerd om diplomatie en militaire dreiging samen te gebruiken, heel de zomer en herfst van 1998, toen Miloševic met de etnische zuiveringen begon. We bespraken een dreiging vanuit de lucht en tegelijkertijd zouden we onderhandelingen aanbieden over een interim-oplossing voor Kosovo. Dat was een duidelijke aanwijzing dat we iets van Bosnië hadden geleerd.''

U begon in juni 1998 met de planning. In het Amerikaanse Congres verklaarde u later dat u geen toestemming kreeg om op beslissende wijze geweld te gebruiken. `De politieke leiders van de NAVO-landen wilden een vinger aan de trekker houden', zei u. Het gevolg was een beperkte luchtoperatie.

,,De politieke leiders waren heroïsch. Zij wilden een nieuwe golf van instabiliteit en ellende voorkomen door druk uit te oefenen met een luchtcampagne. Zij wilden dat bereiken met zo min mogelijk geweld. U moet niet vergeten dat wij juridisch niet in oorlog waren met Joegoslavië. De Servische bevolking was de vijand niet.''

U heeft een invasie met 175.000 grondtroepen voorgesteld, maar die is niet serieus overwogen op politiek niveau?

,,Een grondoptie is overwogen in de zomer van 1998, maar de regeringen wilden het niet. Ik heb de grondoptie niet als mijn voorkeursoptie aanbevolen. Het is toch beter als je een strijd kan volbrengen zonder dat er veel mensen worden gedood?''

Maar wie heeft er ook alweer gezegd: `Eenmaal betrokken in een strijd, moet de interveniërende macht overweldigend en snel militair succes boeken, wil de zaak niet diplomatiek rampzalig uitpakken.'

Lachend: ,,Dat staat in mijn scriptie uit 1975, als kapitein en student aan het Command General Staff College.''

Is dat nog steeds een van uw belangrijkste militaire principes?

,,Zodra militaire operaties beginnen, moeten ze zo beslissend mogelijk worden uitgevoerd. Belangrijk bij gebruik van geweld is dit: laten we er snel een einde aan maken.''

Dit klinkt als een complete paradox. U zegt eerst dat het normaal is dat Westerse leiders een minimum aan geweld willen gebruiken. En vervolgens zegt u dat militaire operaties zo beslissend mogelijk moeten worden uitgevoerd.

,,Dit is het dilemma waarin je altijd verkeert bij het gebruik van militair geweld. Wij kozen voor minimaal geweld.''

U kon dus in Kosovo niet uw eigen principes hanteren: snel en beslissend geweld.

Clark kijkt vragend naar zijn woordvoerder die wil bijspringen, maar roept dan zelf: ,,Ik heb gezegd: zo beslissend mogelijk. En dat slaat op alle omstandigheden.''

Hadden uw eigen principes en kennis van de Serviërs dat zij militaire macht respecteren niet logischerwijs tot een hardere aanpak van Miloševic moeten leiden?

,,Ik zeg: zo beslissend mogelijk.''

Waarom klinkt u zo politiek?

,,Omdat ik met politieke leiders moet omgaan, ze dit moet uitleggen en ze moet overtuigen. Ik spreek trouwens niet politiek, maar realistisch. Clausewitz, de belangrijkste filosoof inzake oorlog, zegt: oorlog is een politieke daad, bepaald en gecontroleerd door politiek leiderschap, en wordt gevoerd in overeenstemming met politieke beperkingen. Oorlog is politiek.''

U voerde als loyaal militair bevelhebber gewoon de politieke besluiten uit?

,,Zo simpel ligt het niet. Als loyaal militair bevelhebber moet je wel jouw standpunt naar voren brengen. Als NAVO-bevelhebber overlegde ik met NAVO-secretaris-generaal Javier Solana en generaal Klaus Naumann, voorzitter van het militair comité, en als bevelhebber van de Amerikaanse troepen in Europa overlegde ik met generaal Hugh Shelton, voorzitter van de verenigde chefs van staven in Washington. Wij wisten wat de beperkingen van het luchtwapen waren. Maar wij kenden ook de politieke strategie van de internationale gemeenschap.''

U heeft Miloševic tijdens het conflict vier keer bezocht. Drie keer in oktober 1998, en een keer in januari 1999. Toen u hem de laatste keer zeven uur lang sprak, samen met Naumann, was hij niet in de stemming voor concessies.

,,Hij was koppig en onhandelbaar. Hij kreeg een rood hoofd en wond zich op toen wij het gebrek aan democratie in Servië ter sprake brachten. Hij heeft altijd zijn zin gekregen met razen en tieren. In dit geval niet.''

Hij zei ook: `Kosovo is belangrijker dan mijn hoofd.'

,,Zoals veel dingen die hij zegt, klonk het gemeend.''

Geloofde u hem?

,,Nee, maar ik sloot het ook niet uit.''

Toch heeft hij iedereen voor de gek gehouden, ook u en Naumann. Naumann denkt dat Miloševic na uw bezoek in oktober 1998 `Operatie Hoefijzer' bedacht, de etnische zuivering van heel Kosovo in het voorjaar van 1999. Daar kwam de wereld pas achter na aanvang van de luchtcampagne. Het is dus naïef om met Miloševic te onderhandelen?

,,Nee, daar ben ik het niet mee eens. Miloševic heeft ergens tussen oktober en januari besloten het probleem van het Kosovo Bevrijdingsleger met militair geweld op te lossen. Al voor het bloedbad in Raçak [45 gedode Kosovo-Albanezen] in januari zagen wij dat hij de toezeggingen van oktober aan Naumann en mij niet nakwam. Hij stuurde steeds meer troepen naar binnen en gebruikte geweld tegen de burgerbevolking. De Serviërs hebben vervolgens nooit serieus onderhandeld in Rambouillet, waar de politieke leiders het probleem diplomatiek wilden oplossen.''

Dat bedoel ik met iedereen voor de gek houden.

,,Ze hebben in Rambouillet in feite alles gedwarsboomd. Vervolgens werd de NAVO als troefkaart op tafel gegooid: goed, als jullie niet onderhandelen, spelen wij de aas!''

Had u enig idee hoe lang het zou duren voordat Miloševic zou inbinden toen de luchtcampagne op 24 maart begon?

,,Nee. Het leek mij onwaarschijnlijk dat hij binnen een paar dagen zou opgeven.''

Was Operation Hoefijzer van Miloševic niet beter gepland dan Allied Force van de NAVO, door de Westerse angst voor slachtoffers?

Peinzend: ,,Moeilijke vraag. De aard, doelen, middelen en politieke beperkingen zijn onvergelijkbaar. De één was een grondoperatie, de ander een luchtoperatie. De grondoperatie had strategisch en operationeel het initiatief. Allied Force bevatte geen strategische verrassing.''

Was uw campagne net zo hard als die van Miloševic?

,,Zijn campagne schond vrijwel alle normen en wetten van oorlogsvoering: zij doodden met opzet onschuldige burgers. Dat hebben wij niet gedaan.''

De NAVO slaagde niet in haar eerste doelstelling: het voorkomen van een humanitaire ramp, naar schatting 10.000 doden en 900.000 vluchtelingen onder de Kosovo-Albanezen. Had u deze slachting, een versnelde uitvoering van Operatie Hoefijzer, verwacht?

,,Ja, daar hadden wij rekening mee gehouden. Wij wisten voordat die wandaden begonnen dat wij niet in staat zouden zijn dit te voorkomen. Ons militaire doel was de zaken die voor hem het waardevolst waren, aan te vallen, te ontregelen en uiteindelijk te vernietigen als hij niet zou instemmen. Maar ik heb nooit gedacht dat wij konden verhinderen dat paramilitairen mensen op de grond zouden doden. Wij konden de etnische zuiveringen niet stoppen zonder troepen op de grond.''

Had u ook verwacht opnieuw treinen met vluchtelingen en deportaties te zien in Europa?

,,Nee. Dat hadden wij niet verwacht. Het was een misdaad tegen de menselijkheid, een verschrikkelijk schandaal.''

Een Amerikaanse defensiedeskundige kritiseerde de geringe risico's die de NAVO bij haar luchtoperatie op grote hoogte nam, met de sneer dat het veiliger was boven Servië te vliegen dan elders in een vliegtuig uit een Derde-Wereldland te zitten.

,,Wij zijn tijdens bijna alle vluchten vanaf de grond beschoten. Er zijn meer dan zevenhonderd projectielen afgevuurd. Wij hebben daardoor twee vliegtuigen verloren, andere zijn geraakt. Onze piloten hebben met iedere vlucht hun leven gewaagd.''

Uw Amerikaanse luchtmachtcollega, generaal Mike Short, wilde méér risico's nemen: `de kop van de slang' in het centrum van Belgrado aanvallen, de eerste nacht al het licht uitschakelen en vijf of zes militaire en politieke hoofdkwartieren treffen, zo getuigde hij in het Congres.

,,Ik ga daar niet op in. Mike Short begreep precies wat de strategie was, hij was de sleutelfiguur in de planning van die strategie, en hij heeft die uitgevoerd.''

Misschien heeft u op grond van politieke overwegingen hem ervan weerhouden de binnenstad van Belgrado aan te vallen.

,,Beslist niet. Ik heb er net zo hard voor geijverd om de binnenstad van Belgrado aan te vallen als hij. Ik wilde dat net zo graag. Maar mij werd gezegd welke doelen ik mocht aanvallen en welke niet.''

U heeft zelf gezegd: `Dit is de enige luchtcampagne in de geschiedenis, waarin verliefde paren langs rivieroevers wandelden in de opkomende schemering, op terrassen aten en naar het vuurwerk keken.'

,,Het geeft aan hoe nauwkeurig wij in Belgrado onze doelen troffen, en dat zelfs de Servische burgers dit wisten.''

Het beeld ontstaat dat u de luchtcampagne voerde met uw handen op uw rug gebonden.

,,Ik moest doorgaan met mijn werk, hoewel ik binnen de beperkingen van de campagne moest opereren. Een paar landen wilden de eerste nacht niet meer doen dan één of twee ladingen bommen. Andere landen wilden een pauze van onbepaalde duur na één nacht. Het lukte ons overeenstemming te bereiken over 51 doelen in de eerste twee nachten. En wij zouden doorgaan als het nodig was.

,,Ik had twee principes waarover niet te onderhandelen viel: geen vrijplaats voor de vijand, en alles doen wat nodig is om de piloten te beschermen. Dit betekende dat een geleidelijk opgevoerde luchtcampagne waarschijnlijk niet zo effecief zou zijn als een doorslaggevender operatie. Maar het was nu ook weer niet iets dat niet kon werken.''

Deelnemers van de luchtmacht hebben gezegd dat de luchtcampagne chaotisch en onvoorbereid was. Zelfs koks moesten naar verluidt meewerken aan de administratie voor de doelen.

,,Ik weet niet wat ik hierop moet zeggen. Ik heb dat de luchtmacht niet horen zeggen.''

U vroeg medio april om 2.000 doelen en kreeg zo'n 1.000 vastgestelde doelen, waarvan er zeker 650 zijn gebombardeerd.

,,Ik herinner me dat ik om een paar duizend doelen heb gevraagd. Er waren voortdurend gesprekken over te weinig doelen, maar we kwamen er uiteindelijk geen te kort. De luchtmacht zei dat ze twintig doelen per dag gingen vernietigen. Dat hebben ze zelden gedaan door de weersbeperkingen.''

Er was geen blauwdruk voor een langere campagne?

,,Er is nooit een blauwdruk voor een langere campagne. Je hebt een reeks doelen, die val je aan, en dan bekijk je of ze nog eens moeten worden aangevallen.''

Volgens collega's riep u uit: `Ik moet het maximum aan geweld uit deze campagne halen.'

,,Is goed mogelijk. Wij deden ons best om de campagne op te voeren.''

De NAVO heeft ook grove fouten gemaakt. Zoals een bombardement op een konvooi van Kosovo-Albanezen en een passagierstrein in Servië. De bekendste fout was het bombardement op de Chinese ambassade in Belgrado [waarvoor zeven CIA-medewerkers zijn bestraft]. Een gepensioneerde legerofficier, in dienst van de CIA, die verschillende fouten maakt, het verkeerde doel uitkiest, dit doorfaxt naar de NAVO, waar het voorstel onvoldoende is gecontroleerd, en uitgevoerd. Amateurisme?

,,Bij de trein die de brug overging, was de piloot gericht op het punt van de inslag. Tegen de tijd dat hij de trein het punt van de inslag zag inrijden, was het te laat om het wapen terug te trekken. Bij de Chinese ambassade kwam de voordracht voor het doel binnen en werd die bekrachtigd. Ik denk niet dat dat amateuristisch was. Onze doelwitzoekers hebben uitstekend werk verricht tijdens deze campagne. Wij hebben ook van fouten geleerd.''

Uw NAVO-collega Naumann heeft in het Congres verklaard dat het een `fout' was om openlijk, zonder enige noodzaak, grondtroepen uit te sluiten, zoals de Amerikaanse regering deed. Omdat dit Miloševic de zekerheid gaf dat hij de tijd had om de hele provincie etnisch te zuiveren. Een les volgens Naumann is dat je niet publiekelijk moet spreken over je beperkingen maar alle opties open moet houden. Bent u het met hem eens?

,,Er zijn twee kanten aan het verhaal, en het is voor mij niet duidelijk waar het evenwicht ligt. Veel van wat Washington en andere hoofdsteden zeiden, waren geen boodschappen voor Miloševic, maar voor hun bondgenoten. Alles moest met elkaar in evenwicht zijn: de dreiging voor Miloševic, de verheviging van de luchtcampagne, de boodschappen aan geallieerde regeringen en de boodschappen aan binnenlandse achterbannen. Het was een enorm ingewikkeld evenwichtsnummer. Ik had vier kwaliteitsnormen bepaald: geen vliegtuigen verliezen, de Servische troepen op de grond raken, bijkomende schade vermijden en de cohesie van de alliantie behouden. Omdat ze onderling strijdig waren, kon ik ze geen van alle maximaal nastreven.''

Het beeld rijst dat u 78 dagen lang moest improviseren.

,,Ik noem dat geen improviseren. Veel doelen vergden goedkeuring op politiek niveau.''

Achter de schermen was een strijd gaande tussen `duiven' [zoals Duitsland, Griekenland en Italië] en `haviken' [zoals de VS en Groot-Brittannië].

,,Dat zijn niet mijn woorden. Elk afzonderlijk doel heb ik er bij regeringen min of meer doorgedrukt. Er waren landen die harder wilden duwen, of die nerveus waren, en ik probeerde de doelen zo te kiezen dat ik steun en cohesie behield. Ik heb me niet altijd gevoegd naar landen die niet instemden met doelen. Maar ik heb nooit bezwaren van landen genegeerd.''

De NAVO ging, om de eenheid niet verder onder druk te zetten, onofficieel over van fase twee naar fase drie, waarin de belangrijkste doelen konden worden gebombardeerd, zoals het partijhoofdkwartier van Miloševic, presidentiële villa's en het belangrijkste televisiestation. De VS, Groot-Brittannië en Frankrijk begonnen zelf doelen uit fase drie te bombarderen. Waren die niet op eigen houtje bezig?

,,De NAVO had beslist dat er geen vereiste was om formeel over te gaan tot fase drie. Mij kon het niet schelen. Zolang ik maar de toestemming voor de doelen kreeg.''

Frankrijk speelde een steeds belangrijkere rol bij het kiezen en tegenhouden van doelen. President Chirac heeft later opgeschept dat het aan hem te danken was dat er nog bruggen in Belgrado stonden.

Kortaf: ,,Frankrijk had invloed binnen de alliantie.''

Nederland heeft onlangs de dominantie van de Amerikanen, Britten en Fransen bekritiseerd. De regering vond dit niet goed voor de transparantie en solidariteit van de NAVO.

,,Iedere keer moet je in een operatie als deze consensus behouden binnen de alliantie. Maar landen zijn zo realistisch te begrijpen dat hun invloed in verhouding staat tot wat zij aan de strijd bijdragen, wat betreft middelen en vermogen. Zo werkt het binnen bondgenootschappen.''

U had ook problemen met uw eigen regering. De Amerikaanse media hebben veelvuldig bericht dat er een meningsverschil was tussen u en minister van Defensie William Cohen en generaal Shelton, de stafchef van het leger, over het sturen van grondtroepen tijdens de luchtcampagne.

Zuchtend: ,,Er zijn altijd verschillen van inzicht tussen commandanten in het veld en mensen in het Pentagon. Kort na het begin van de luchtcampagne kreeg ik als bevelhebber van de Amerikaanse troepen in Europa toestemming van het Pentagon voor een raming van de grondtroepen. Gaandeweg werd mij duidelijk dat een serieuze optie voor grondtroepen – verder dan de opties uit 1998 – moest worden voorbereid om toegang tot Kosovo af te dwingen: voor het geval de luchtcampagne alleen niet voldeed om de vluchtelingen voor de winter te laten terugkeren. Ik vond dat we een beslissing moesten nemen om door te gaan met de voorbereidingen van de grondoperatie.

,,Medio mei heb ik de raming voorgelegd aan het Pentagon. Niemand vocht die aan. Maar ik heb nooit van het Pentagon en andere NAVO-landen de goedkeuring gekregen om met de echte planning voor grondtroepen te beginnen. De beslissing daarover is nooit genomen omdat Miloševic toegaf.''

Even valt er een stilte. ,,Je zou kunnen concluderen dat ze [in het Pentagon] niet erg enthousiast waren om een grondoorlog te beginnen. Maar niemand binnen de NAVO wilde een grondoorlog beginnen.''

Bijna iedereen weet dat er meningsverschillen zijn geweest tussen u en de Pentagonleiders: over het gebruik van grondtroepen en de speciale Apache-helikopters en over het op grote schaal bombarderen. Ontkent u dit?

,,Ik ontken het niet! Het is het werk van een commandant om te wikken, het is het werk van het Pentagon en de politieke leiders om te beschikken. Er zullen altijd fricties in dit soort noodtoestanden zijn. Ik denk dat het Pentagon mijn beoordeling van de mogelijke beperkingen van de luchtcampagne deelde.'' Clark wil niet verder ingaan op de meningsverschillen.

Cohen en Shelton hadden kritiek op u omdat u een te krachtig pleitbezorger van de grondoptie was.

,,Ik heb van hen geen kritiek gehoord.''

Hoe goed of slecht was uw relatie met Cohen en Shelton?

Hij zoekt naar woorden: ,,Ehhh...Dit is een kwestie die ik voor mezelf houd. Dit zijn privégesprekken. Ik heb steun gekregen van minister Cohen en generaal Shelton tijdens de campagne. Ik sprak meerdere keren per dag telefonisch met Shelton.''

U bent in de media zelfs afgeschilderd als een dissident. Veel mensen op het Pentagon waren zeer kritisch over u.

,,Wel, dit was een zeer omstreden oorlog, die veel mensen binnen de Amerikaanse strijdkrachten niet wilden voeren. Ten tweede ben ik lange tijd een koploper in de strijdkrachten geweest. En als je een koploper bent, hebben veel mensen een mening over je.''

Iemand die als briljant wordt afgeschilderd, roept jaloezie op.

Hij knikt een paar keer en zegt afgemeten: ,,U kunt hier zelf uw oordeel over vellen. Als er enkele stafofficieren aan het brommen waren en verklaringen afleggen, kan ik daar niets aan doen. Tijdens de campagne heb ik veel geruchten en insinuaties gehoord. Maar niemand zat waar ik zat! Op de hoogste positie van geallieerde oorlogvoering.''

Voelde u zich soms een eenzame strijder?

,,Er zit een eenzaam aspect aan deze positie. Ondanks de duizenden militairen, politieke leiders en anderen die betrokken waren bij deze operatie, nam uiteindelijk ik en niemand anders de militaire beslissingen.''

Wijzend met zijn vingers: ,,Kijk, ik zat in het midden van een zandloper. Alles boven mij was politiek of politiek-militair. Alles onder mij was militair. En het zand liep constant heen en weer. Ik moest beide werelden begrijpen. Ik moest in twee richtingen tegelijk druk uitoefenen: naar beneden om mijn ondergeschikten hun werk zo doelmatig mogelijk te laten doen, en naar boven om te duwen tegen de politieke beperkingen.''

U stond onder `ongelooflijke stress', zei oud-legerstafchef Shalikashvili.

,,Er was veel stress, ja.''

Hoe ontspande u zich?

,,Ik ging elke ochtend zwemmen.''

U bent een `slachtoffer van moderne oorlogsvoering' genoemd.

,,Ik voel me geen slachtoffer. Dit was een operatie met veel politieke dynamiek in sleutellanden zoals het Verenigd Koninkrijk en de VS. Daar waren mensen tegen de oorlog. Ik werd een bliksemafleider voor kritiek.''

Op het Pentagon lijkt een soms verlammende angst voor slachtoffers te bestaan, door Vietnam en het conflict in Somalië, waar in 1993 op één dag achttien Amerikaanse soldaten omkwamen.

,,Als dat zo was geweest, waren wij nooit aan de luchtcampagne begonnen. Minister Cohen en generaal Shelton hebben bij aanvang gezegd dat zij verwachtten dat de luchtoperatie gepaard zou gaan met slachtoffers. Ik ben ervan overtuigd dat we zouden zijn overgegaan tot het gebruik van grondtroepen, als dat nodig zou zijn geweest.''

Maar eerst kon Miloševic 78 dagen lang de provincie zuiveren. Pas kort voordat hij toegaf, ging president Clinton echt denken over grondtroepen. Dat lijkt laat?

Hij weegt zijn woorden: ,,Het was niet mogelijk politieke steun te krijgen om over te stappen op grondoperaties, totdat aangetoond was dat dit absoluut noodzakelijk was.''

Waarom gaf Miloševic uiteindelijk toe?

,,Zijn opties raakten op. Hij dacht waarschijnlijk dat het bombarderen niet effectief zou zijn, en dat hij voldoende vliegtuigen zou kunnen neerschieten om de NAVO te ontmoedigen. Misschien dacht hij buurlanden te kunnen destabiliseren door vluchtelingen Kosovo uit te gooien. Misschien dacht hij dat Rusland hem te hulp zou komen.

,,Uiteindelijk werkte niets voor Miloševic en dreigde er een invasie. Hij kwam tot de conclusie dat zijn hoofd toch belangrijker was dan Kosovo.''

Uw NAVO-collega Naumann heeft in het Amerikaanse Congres verklaard dat bij gebrek aan bewijs niemand kan zeggen dat de luchtcampagne Miloševic deed zwichten.

,,Ik zeg dat ook niet. De luchtcampagne was een noodzakelijke voorwaarde, die misschien niet toereikend was. De toereikende voorwaarden bevatten ook andere factoren, zoals de dreiging van een invasie.''

U heeft in het Congres verklaard dat het meeste van het Servische leger `intact' is teruggekomen uit Kosovo. De positie van Miloševic is nog steeds sterk, en hij kan nog een keer toeslaan in de zusterrepubliek Montenegro, vreest u. Toont dat niet aan dat Allied Force een onvolledige operatie was?

,,Wij hebben altijd gezegd dat Allied Force zou stoppen als Miloševic toegaf. Het deed er niet toe hoeveel van het leger vernietigd werd.

,,We zijn zeker bezorgd over wat er nu gebeurt in Montenegro. We zien dat langzaam de strop wordt aangetrokken bij president Djukanovic. Miloševic moet zich realiseren dat we hem in de gaten houden.

,,In Kosovo zelf doet de NAVO het vrij goed. Er is nu geen multi-etnische samenleving, nee. Daarvoor zijn politieke en economische daden nodig.''

Sprekend over de lessen: u heeft gezegd dat een geleidelijke aanpak door de NAVO niet geschikt zou kunnen zijn voor toekomstige conflicten. Daarin klinkt kritiek door op de luchtcampagne.

,,Het doel moet zijn zo doorslaggevend mogelijk op te treden, als je eenmaal begint geweld te gebruiken. Als we van deze campagne leren en zorgen dat de leiders van de alliantie een beter inzicht krijgen hoe militair geweld kan worden gebruikt, zullen de politieke beperkingen de volgende keer anders zijn. Er is nog nooit een ideale oorlog gevoerd. Ik zeg wat generaal Eisenhower zei: tijdens een oorlog zijn plannen niets. Zodra het vechten begint, moeten ze worden aangepast. De aanpak in de praktijk is alles: je moet in staat zijn om te improviseren.

,,Het zal altijd moeilijk blijven om oorlog te voeren in een alliantie. Maar de genialiteit van de NAVO is dat het ondanks de verschillen werkte. De vluchtelingen konden terugkeren en de Servische troepen werden gedwongen te vertrekken. Ik ben er nog steeds van overtuigd dat de NAVO ook bijeen was gebleven als Miloševic niet had toegegeven.''

Er wordt nu veel gesproken over de Europese Veiligheids en Defensie-Identiteit die vorm moet krijgen omdat de Europeanen zo afhankelijk waren van de Amerikanen in Kosovo.

,,De Europeanen moeten meer doen. Het is een politieke verplichting. Zij kunnen meer doen.''

De Nederlanders en de Duitsers bezuinigen op Defensie.

,,Dat betekent niet dat ze moeten bezuinigen. Ze moeten meer doen, dat is de boodschap.''

Clarks vliegtuig heeft de landing ingezet. Zijn vrouw is terug in de cabine. Na de landing op de luchtmachtbasis van Chièvres, zo'n tien kilometer van Clarks militaire hoofdkwartier in Mons, praten we door in het vliegtuig. Door een raampje zijn bij de hangar militairen met geweren in de aanslag te zien. De autocolonne staat al klaar: Clarks zwarte gepantserde Mercedes en de volgauto's met lijfwachten.

Kort nadat de luchtcampagne voorbij was, was er nog een befaamd incident rond het vliegveld van Priština in Kosovo. U wilde met een blokkade voorkomen dat de Russen dat vliegveld in handen zouden nemen. De Britse generaal Mike Jackson wilde daaraan niet meewerken. Uw baas, generaal Shelton, heeft in het Congres getuigd dat Jackson zei: `Nee, ik ga dat niet doen. Dit is het niet waard om de Derde Wereldoorlog voor te beginnen.'

IJzig: ,,Shelton citeert mij uit een lang gesprek met Jackson. Daarin zijn veel dingen gezegd. Omdat mensen al zeven dagen op de been waren zonder slaap, en onder zeer zware druk stonden. Ik geloof niet dat er enig risico bestond voor het uitbreken van de Derde Wereldoorlog.''

Was het insubordinatie van Jackson?

,,Nee!''

Shelton zei ook dat Jackson zich verzette op basis van een onbekende NAVO-procedure - het gebruik van een rode kaart - die een officier in staat stelt zijn nationale commandant te raadplegen als hij een bevel van een hogere NAVO-officier wil weigeren.

,,Er is géén rode kaart-procedure bij de NAVO. Maar als landen troepen beschikbaar stellen, hebben zij er invloed op hoe die troepen worden gebruikt.''

U heeft een glanzende loopbaan achter de rug. Heeft u professionele teleurstellingen gehad?

,,Natuurlijk. Welke? Daar zou ik eens rustig over moeten nadenken.''

Mag ik er één noemen?

,,Noem maar!''

Het telefoontje van uw baas generaal Shelton op 27 juli vorig jaar toen u in Litouwen was, waarin u te horen kreeg dat u dit jaar om zogenaamde bureaucratische redenen twee maanden eerder moest opstappen vóór uw pensionering in juni, zodat uw opvolger op tijd kon aantreden? Volgens mensen die bij u waren, was u van uw stuk gebracht.

Clark schrikt en zegt dan: ,,Wel, ik was zeker verrast.''

Dat u onverwacht eerder vertrekt, zit daar niet meer achter dan alleen bureaucratische redenen?

,,Wat gedaan is, is gedaan. Ik moet verder met mijn leven. Ik ga lezingen geven, misschien een boek schrijven. Daarna zou ik graag het zakenleven ingaan of een andere vorm van overheidsdienst.''

U voert een operatie met veel beperkingen uit en als dank wordt u twee maanden eerder weggestuurd. Geen moment van glorie voor een zegevierende generaal.

,,Toch wel. De president heeft mij gebeld en feliciteerde mij. De Britse premier Blair heeft ter ere van mij en Javier Solana een diner gegeven. Ik heb een medaille van de minister van Defensie en van anderen gekregen.''

U won in Kosovo, maar u verloor in Washington, schreven Amerikaanse media.

,,Dat is niet helemaal duidelijk. Ik heb veel steun van Washington gekregen.''

U kunt altijd nog troost putten uit een uitspraak van Napoleon: beter een slecht plan briljant uitgevoerd, dan een briljant plan slecht uitgevoerd.

Hij lacht resoluut: ,,Ik heb geen spijt van mijn aanpak. Ik ben trots op wat er is bereikt.''

    • Robert van de Roer