Een echte Zuid-Afrikaan trotseert de kou

Twee misverstanden over Zuid-Afrika: het is er nooit koud en het regent er zelden. Hoewel ik van nature geen koukleum ben, heb ik in Nederland niet zo koud gehad als hier. Het gaat niet om de kou buitenshuis, daar kan men zich met kledij tegen wapenen, maar binnenshuis.

Mei betekent het begin van de winter – tel er maar zes maanden bij op om tot vergelijkbare omstandigheden als het noordelijk halfrond te komen, november dus. In Johannesburg, op 1.600 meter hoogte, zakt het kwik 's nachts tot een graad of vijf, overdag is het 13, soms oplopend tot 20, maar dat laat onverlet dat de kou van de nacht in de huizen blijft hangen, boven de 15 graden komt de thermometer in de woonkamer niet.

Zuid-Afrikaanse huizen zijn meer ingericht op de zomer dan op de winter. Een doorsnee woning heeft een puntdak, maar tussen het plafond en het dak zit een loze, ongebruikte ruimte die in de zomer dient voor de gewenste verkoeling. In de winter betekent het echter dat de zon evenmin kan doorbreken en blijft het huis ongewenst koud. De woningen hebben geen standaard verwarming. Men behelpt zich met radiatorkacheltjes en houtvuurtjes, trekt een extra trui aan of kruipt op de bank diep weg onder dekens. Baby's worden ingepakt als Michelinmannetjes, mutsen en dikke gevoerde jassen worden uit de kast gehaald.

De beter gesitueerden kunnen zich vloerverwarming, een behaaglijk haardvuur of andere vaste verwarming permitteren. Maar opvallend veel mensen laten na fatsoenlijke verwarming aan te schaffen. Zuid-Afrikanen trotseren de kou. En de ergste maanden, juni en juli, moeten nog komen. Het moeilijkst, voor wie het niet gewend is, zijn de enorme verschillen tussen dag- en nachttemperaturen. In Johannesburg kan de amplitude gemakkelijk 20 graden zijn (0 tot 20), terwijl in Bethlehem, een stadje in de Vrijstaat, schommelingen tot 30 graden heel gebruikelijk zijn. 's Nachts vriest het, overdag is het 25 graden, kleed je daar maar eens op!

Zuid-Afrika kent ongeveer dezelfde geografische ligging als Egypte, zij het aan weerszijden van de evenaar. Kairo ligt op 30 graden noorderbreedte, Bloemfontein, in het hart van Zuid-Afrika, op 30 graden zuiderbreedte. Maar terwijl de Middellandse Zee in de winter een matigende werking heeft op de temperatuur, heeft Zuid-Afrika niets meer onder zich liggen. Het volgende land, gerekend vanaf Kaapstad, is Antarctica, op duizenden kilometers afstand. De enorme watermassa's voeren vanaf de zuidpool kou aan. De Benguela golfstroom, aan de Atlantische kust bij de Kaap, zorgt er voor dat het zelfs in de zomer niet aangenaam baden is. Alleen aan de andere kant van de Kaap, waar de Indische Oceaan begint, is de watertemperatuur acceptabel. Maar vanaf mei is het ook daar afgelopen met de pret, Kaapstad verandert dan in een oord waar ineens een vies-koude wind kan opsteken, gepaard met een druilerige regen.

Regenval in Zuid-Afrika is zeer ongelijk verdeeld. In het oosten en zuidwesten van het land valt veel meer dan in het midden en noorden. In de provincie Noord Kaap, die even groot is als heel Duitsland, valt het minste, vandaar dat er ook bijna geen mensen wonen, minder dan een miljoen. Maar elders, aan de kusten bij Durban en Kaapstad, valt het hemelwater overvloedig. Ook in Johannesburg kan het gemeen regenen, meestal zijn het stortbuien die een mens volkomen onverwachts overvallen en vaak gepaard gaan met hagelstenen als duiveneieren zo groot.

Het eerste wat ik doe na een nacht onder een dubbel dekbed, is 's ochtends in mijn werkkamer de radiatorkachel van het merk Finesse vol aan te zetten. De met olie gevulde buizen zorgen voor een droge, onaangename warmte. Dit effect kan men compenseren door nat wasgoed op de buizen te leggen. Knieën, neuzen en oren lijden het zwaarste leed; die uitstekende delen zijn in onbeweeglijke toestand moeilijk op te warmen. Het vreemde feit doet zich voor dat het rond het middaguur, mits de zon schijnt, buiten meestal warmer is dan binnen.

In de Drakensbergen, die tot ruim 3.400 hoogte reiken, is dezer dagen de eerste sneeuw gevallen. De kranten tonen foto's van enthousiastelingen die de bergen beklimmen om de sensatie van de eerste sneeuw te voelen. Hier vindt men ook enkele van de weinige wintersportgelegenheden van het land. Sneeuwval in de bergen betekent in dit deel van de wereld hetzelfde als oostenwind in winters Europa: kou.

Bewoners van de vele townships of armere wijken van Johannesburg en de andere grote steden begonnen deze week met de gebruikelijke strooptochten op zoek naar hout. De verbranding daarvan en van de kerosine in hun komfoortjes leidt tot een aanzienlijke toename van de luchtverontreiniging. Wie nu met het vliegtuig de dichtbevolkte provincie Gauteng, hoofdstad Johannesburg, verlaat, ziet na ongeveer een kilometer stijging een bruine grauwsluier onder zich, de smog van de verstookte fossiele brandstoffen.

De weersverwachting voor het weekeinde in Johannesburg: gedeeltelijk bewolkt met zo nu en dan een bui. Temperaturen schommelend tussen 4 en 16 graden. Koudeneuzenweer.

    • Lolke van der Heide