De gevriesdroogde Moby Dick

Wie weinig tijd heeft om te lezen maar toch wel mee wil kunnen praten over de grote meesterwerken, leze `The Great American Bathroom Book'. Aflevering 18 van een serie over Amerikaanse cultuur.

Uit de mond van een dominee was het een opmerkelijke ontboezeming. Hij was net in de straat komen wonen en tijdens een buurtbarbecue vertelde hij met de overgave van een zendeling wat zijn lievelingsboek was. Hij kon het iedereen aanbevelen. Je nam er altijd wat van mee, ook al las je zelden meer dan een paar pagina's achter elkaar. Een boek voor het leven. En de titel, ach, die dekte de lading redelijk goed: The Great American Bathroom Book.

Het boek blijkt al jaren een bestseller te zijn, ook al kom je het in boekwinkels zelden tegen. Misschien is het meer iets voor de supermarkt. Hoe het ook zij, sinds de eerste druk in 1991 zijn er in Amerika meer dan een miljoen exemplaren van verkocht. Het succes heeft geleid tot een deel II, een deel III, een losbladige uitgave en een cd-rom. Voor lezers die terugschrikken voor de wc in de titel is het boek ook verkrijgbaar onder de oorspronkelijke naam: Compact Classics.

De dominee had niets teveel gezegd. The Great American Bathroom Book, in het voorwoord gemakshalve aangeduid als GABB, is niets minder dan een handzame samenvatting van 25 eeuwen Westerse beschaving, van Sophocles' Oedipus Rex en Melville's Moby Dick tot The One-Minute Manager, Wealth Without Risk en The Popcorn-Plus Diet. De canon van de cultuur voor de hedendaagse Amerikaan. En alles in uittreksels. Want Amerika mag hunkeren naar levenswijsheid en literatuur, maar als ieder meesterwerk naverteld kan worden in twee pagina's dan is dat natuurlijk wel zo handig. Of zoals het omslag onbeschroomd zegt: `Single-Sitting Summaries of All-Time Great Books'. Leerzaam, nuttig en niet tijdrovend: naar de plee met de klassieken!

Een Amerikaanse boekenclub adverteert met de slagzin: `Het leven is te kort om slechte boeken te lezen'. Het uitgangspunt van de Great American Bathroom Book is dat het leven zelfs te kort is om goéde boeken te lezen. Dat hebben anderen voor ons gedaan.

De inhoudsopgave laat zich lezen als een inventarislijst van de Amerikaanse droom. Hoe word ik rijk, machtig, gezond, gelukkig en belezen? Twee bladzijden per keer is genoeg. Vandaag de memoires van Moeder Theresa, morgen die van Lee Iacocca, de voormalige Chrysler-topman die een goeroe van het zakenleven werd. Wie kan weerstand bieden aan Anna Karenina als tussendoortje? Aan Goethe's Faust in tien minuten? Aan The Eight-Week Cholesterol Cure? Aan Das Kapital? Aan een mini-biografie van Confucius? Of een vastberaden handleiding voor het dagelijks leven als Wishcraft: How to Get What You Really Want? En dat alles in een oogwenk!

Er spreekt een onvermoeibaar optimisme uit de lijst van 130 uittreksels. Een geloof dat je de wereld aankan als je maar de juiste bronnen raadpleegt. Geen probleem in het leven of er bestaat wel een handleiding voor, zoals iedereen weet die wel eens de afdeling How to... of Self Help in een Amerikaanse boekhandel heeft bezocht. En geen handleiding of er valt wel een samenvatting van te maken.

Literatuur verschilt voor het Great American Bathroom Book niet wezenlijk van de boeken over Personal Effectiveness en Leadership in Business. Het gaat immers allemaal om bouwen aan jezelf? Als je Honderd jaar eenzaamheid en Beowulf achter de kiezen hebt, ook al is het in extreem ingedikte vorm, dan ben je toch maar weer een treedje geklommen op de ladder naar zelfontplooiing en succes.

Een klein bezwaar van deze schatkist vol praktische en literaire kennis is wel dat de meeste samenvattingen totaal onleesbaar zijn. Het is alsof je om een maaltijd te besparen een blikje geconcentreerde tomatenpuree uitlepelt en een bouillonblokje wegkauwt. Het is efficiënt want alle voedingsstoffen zitten erin, maar de smaak laat op de een of andere manier toch te wensen over.

In programmaboekjes van de opera staan ook zulke uittreksels. Veel informatie per alinea, weinig lucht om de geest op adem te laten komen. Wie het voor het eerst leest moet zich door een woud van verwikkelingen heen worstelen. En voor je het weet raak je de draad kwijt, weet je niet meer wie de belager van de broer van de vader van de minnares was, en ontglipt het hele verhaal je.

Nuttig is zo'n tekstje hoogstens voor wie het verhaal al kent en zijn geheugen nog even snel wil opfrissen. Maar geen mens leest de synopsis om de opera te kunnen overslaan. Alleen de GABB-lezer neemt genoegen met de grote lijnen, zonder kleur, zonder stijl en zonder vlees en bloed.

Het boek bevat niet alleen uittreksels, maar ook een hele reeks korte hoofdstukken met praktische raadgevingen, nuttige kennis en triviale weetjes. Hoe kleed ik me voor een zakenlunch? Hoe vergroot ik mijn woordenschat? Wat zijn de regels van honkbal en Amerikaans football? Hoe beoordeel ik een sollicitant? Wat voor kadootje geef ik aan mijn baas? En wiens volledige naam luidt Oscar Zoroaster Phadrig Isaac Norman Henkle Emmanuel Ambroise Diggs? (de tovenaar van Oz).

Het levert hoofdstukken op die heel wat boeiender zijn dan de gevriesdroogde versies van Shakespeare, Plato en Henry James. Neem alleen al de onbetaalbare suggesties die het GABB verveelde stellen aan de hand doet om weer `een vonk' in hun relatie te brengen. Ga samen naar een zitting van de gemeenteraad. Poets alle schoenen in het hele huis. Kijk tv. Doe wie de grootste bellen kan blazen met klapkauwgom. Had iemand Anna Karenina die tips maar gegeven.

    • Juurd Eijsvoogel