Castella, Elenbaas en Maas

Je vraagt je af waarom er niet vaker bij eigentijdse foto's verhalen worden geschreven. Vooral die ijzige registraties van randstedelijke gebieden of die haarscherpe close-ups van jongemensen-gezichten, die cool en ongenaakbaar moeten ogen, lenen zich daar bij uitstek voor. Dankzij de nietsontziende technische camera's ontsnapt er geen detail, maar over het échte leven dat achter die gevels schuilgaat of over emoties die die gezichten verbergen, komen we nauwelijks iets weten. Je kunt er van alles op projecteren. En er als een nieuwetijdse Beckett of Ionesco macabere geschiedenissen op loslaten.

De Italiaan Vincenzo Castella (1952) bij galerie Paul Andriesse in Amsterdam verkent met zijn camera zowel het grootstedelijke labyrint als de randstedelijke leegte. Vooral die forse labyrinten - `de digitale werkelijkheid als een uitbreiding, een vergroting van de analoge werkelijkheid', aldus de `high brow'-toelichting - wijken in zoverre af van wat zijn collega's laten zien, dat ze fragmentarisch zijn ingekleurd.

Vanaf een hoog standpunt keek Castella bijvoorbeeld over het organisch volgebouwde Milaan, met zijn staccato-ritmiek van statige panden en palazzi, om vervolgens in waarheidsgetrouwe aardetinten sporadisch kleur op gevels en koepels aan te brengen. Zo krijgt een zwart-wit documentaire-opname niet alleen iets esthetisch, maar ook tegelijkertijd iets tijdloos èn iets persoonlijks. Alsof een vroeg-20ste-eeuwse techniek maar spaarzaam kleur toeliet op het papier. Alsof de fotograaf alleen die gebouwen markeerde, waar ooit iets belangrijks of gruwelijks gebeurde. Castella's kleinere kleuropnamen van alweer verlaten dorpswegen, urbane nieuwbouw en natte parkeerplaatsen duiken zo vaak als fotografische sjablonen van troosteloosheid op, dat die inkleuringen wat mij betreft veel spannender hadden mogen zijn.

Geen groter contrast dan een Castella naast een zwart-wit opname uit de jaren vijftig van de Rotterdamse graficus en fotograaf Wally Elenbaas (1912), van wie de Rotterdamse galerie Cokkie Snoei zowel oud als zeer recent werk tentoonstelt. Een constructivist genoemd, een surrealist, een romanticus - het doet er niet toe: er is leven en gekte in de brouwerij, voor wie goed kan kijken. En Elenbaas kon èn kan dat nog steeds heel goed. Hij componeerde uit foto-advertenties ooit een ontwricht dameshoofd met schizofrene haardracht en sensuele lippen. Even denk je dat er een echte dame met dat masker poseerde, maar hij fotografeerde simpelweg zijn tekentafel.

Ronduit schitterend blijft die oude, gesolariseerde opname van wat poppenarmpjes die als hapklare sardientjes lukraak in een doosje liggen. Door de oplichtende scherpte van contouren lijken diverse dames vanuit een badkuip een hulpeloze arm omhoog te steken. En dan is er ook die beroemde Elenbaas-foto van twee ogen, échte geitenogen, die, neergevleid tussen verkreukeld papier, een denkbeeldig landschap een gezicht geven. Een beeld dat natuurlijk naar Buñuel verwijst, maar dat het ook op zichzelf wel redt.

De gedateerde nostalgie van sommige vintages - spiegel met naaktreflectie, een brug in Parijs - is niet te ontkennen. Maar een opname uit 1999 van een tak met dorre bladen, neergevleid op een oud en met ranken gegraveerd dienblad, bewijst dat Elenbaas nog steeds iets kan laten zien dat niet eerder zó eigenwijs gezien werd.

Zijn veel jongere, mede-exposant Phoebe Maas (29) mag dan in dezelfde Rotterdamse galerie uitpakken met enorme kleuropnamen, uitvergrotingen van wat zij `tussenmomenten' noemt - de weinig bewuste, huiselijke ogenblikken tussen denken en doen, tussen komen en zijn -, de meeste houd je toch wel snel voor gezien. Een mannentorso die iets van de tv wegzapt, een hoofdloos stel tussen gras en takken, vrouwen die geen camera vermoedend een trap opkomen: het is allemaal jong, vluchtig, alledaags en van deze tijd, maar het is ook net zo leeg, nietszeggend en willekeurig als die betonnen kolossen en die natte parkeerplaatsen, ergens langs een Duitse autobahn. De toeschouwer, de schrijver, mag het zelf invullen. Hij bekijkt het maar! Dan toch veel liever de verbeelding van Elenbaas.

Vincenzo Castella; t/m 27 mei bij Galerie Paul Andriesse, Prinsengracht 116, Amsterdam. Di t/m vr 11-18 uur, za 14-18 uur, eerste zo v/d maand 14-18 uur.

Wally Elenbaas en Phoebe Maas; t/m 28 mei bij Cokkie Snoei, Mauritsweg 55, Rotterdam. Do t/m zo 13-18 uur.