Kauwgom, jazz en Donald Duck

Met filmfragmenten van Marlon Brando en de opwaaiende rok van Marilyn Monroe, muziek van Elvis Presley en Lionel Hampton op een oude juke-box, met een één meter tachtig grote barbie-pop en een rose cadillac heeft het Openluchtmuseum de Amerikaanse droom vormgegeven die na de oorlog over Nederland uitwaaierde. In zes zaaltjes, in een nagebouwd filmtheatertje, in een café en in een muziekwinkeltje in het nieuwe Entreegebouw van het Arnhemse museum kunnen bezoekers tot 29 oktober zien hoe Nederland na de bevrijding sterk onder invloed kwam van de Amerikaanse cultuur.

Met de intocht van de Amerikaanse bevrijders kwamen de kauwgom, sigaretten, chocolade en nylonkousen. Daarna volgde de Marshallhulp, waarbij Nederland kon beschikken over 1127 miljoen dollar voor het herstel van de economie. We zien foto's uit 1948 van de eerste zelfbedieningszaak naar Amerikaans voorbeeld in Nederland - van de gebroeders Van Woerkom in de Molenstraat in Nijmegen - en het bezoek op 22 juni 1954 van de evangelist Billy Graham in het Olympisch Stadion in Amsterdam.

Een van de belangrijkste onderdelen van die Amerikaanse droom was de introductie van Amerikaanse muziek, waar de jeugd aan verslingerd raakte en sommige ouderen maar voor bleven waarschuwen. De Volkskrant schreef naar aanleiding van een optreden op 19 september 1954 van Lionel Hampton in het Amsterdamse Concertgebouw: ,,de neger sprong woest zwaaiend heen en weer (...) het was geen jazz, het was geen show, het was verschrikkelijk.'' En toen diezelfde Lionel Hampton in 1956 weer op tournee kwam naar Amsterdam, vloeren inzakten en mensen in coma werden weggedragen, sloten Amsterdamse agenten Lionel Hampton in zijn solistenkamer op en bitsten hem toe: ,,En nou hier afkoelen, vader.''

Ook het verschijnen van Donald Duck in Nederlandse vertaling stuitte op verzet. Het blad kwam op 25 oktober 1952 voor het eerst van de pers in Nederland - in een oplage van een half miljoen exemplaren - , maar actiecomités wisten meteen dat dergelijke blaadjes met stripfiguren het ouderlijk gezag konden ondermijnen. Al eerder had de minister van Onderwijs ouders en leerkrachten voorgehouden dat beeldromans geweerd moesten worden omdat zij een te sensationeel karakter hadden en van weinig waarde waren.

In een van de laatste zaaltjes wordt aandacht besteed aan de dromen van Martin Luther King en president John Fitzgerald Kennedy. Je ziet en hoort fragmenten van hun toespraken en van de visioenen, waarin zij Amerika en de rest van de wereld wilden laten delen en die beiden met hun leven moesten bekopen. Langs de wanden hangen foto's van de twee moorden.

In het midden van de jaren '60 stokt de Amerikaanse droom. In Nederland komen de demonstraties tegen de oorlog in Vietnam op gang. Protestborden met teksten als: USA, chemische oorlog. Dag vogels, dag bloemen, dag kinderen. En: Hey, hey LBJ! How many kids did you kill today?

De organisatoren van de tentoonstelling komen tot de conclusie dat de Amerikaanse droom eind jaren zestig in Nederland wordt bedreigd door met name de protestacties tegen de oorlog in Vietnam en het geweld bij protesten tegen de achterstelling van zwarten in Amerika zelf. Toch wilden ze in Arnhem een mooi slot aan de expositie. In het laatste zaaltje loop je onder een sterrenhemel en in het midden is een naar verhouding grote maan uitgespaard. Daarin is de maanlanding van 21 juli 1969 geprojecteerd, toen het Amerika nog eenmaal lukte de wereld te fascineren.

Tentoonstelling `De Amerikaanse droom in Nederland, 1945-1969', t/m 29 okt in het Openluchtmuseum, Schelmseweg 89, Arnhem. Dagelijks open 10-17u. Toegang: t/m 17 mei volw ƒ15, t/m 12 jr ƒ10. Na 17 mei: resp ƒ22,50 en ƒ15. Inl. 026-3576100

    • Willebrord Nieuwenhuis