Onorthodox historicus

Een geleerde die er als geen ander voor heeft gezorgd dat de geschiedenis van de Nederlandse koloniale expansie buiten Nederland bekend is geworden. Zo kun je de Britse historicus Charles Ralph Boxer het best omschrijven. Al in 1936 verscheen de eerste editie van zijn beroemde studie Jan Compagnie in Japan; in 1957 volgde The Dutch in Brazil en in 1965 The Dutch Seaborne Empire. Andere vernieuwende bijdragen van zijn hand omvatten studies over Michiel de Ruyter, de VOC, en Isaac Titsingh.

Terecht is Boxer een one man historical army genoemd. Hij werd geboren op 8 maart 1904 in Sandown (Isle of Wight). Zijn vader sneuvelde in België (1915). Na Wellington College public school, volgde een militaire opleiding in Sandhurst. Hij diende in hetzelfde Lincolnshire Regiment waartoe zijn vader had behoord. In 1936 was hij gedetacheerd in Hong Kong als inlichtingenofficier, waar hij in 1941 in Japanse krijgsgevangenschap raakte. Na zijn pensionering in 1947 – in de rang van majoor – begon zijn tweede leven: hij werd benoemd tot hoogleraar Portugees aan London University. Professoraten aan Yale, Michigan, Indiana University volgden.

Boxer was een polyglot: hij las niet alleen Japans, Nederlands en Portugees, maar ook Latijn, Frans, Duits, Spaans en Italiaans. Zijn eerste artikel in het Portugees dateert van 1926.

Zijn omvangrijke oeuvre op het gebied van de geschiedenis van de Portugese, Spaanse, Nederlandse en Engelse expansie in Azië, Afrika en Zuid-Amerika (1550-1850) ontstond zonder academische graad en berustte op zijn grote verzameling zeldzame boeken- en handschriften (een van de belangrijkste particuliere verzamelingen), en op onderzoek in bibliotheken en archieven over de hele wereld.

Het menselijk element stond centraal in Boxers werk; theoretische bespiegelingen, statistische analyses hadden niet zijn voorkeur. Lire et relire l'histoire, c'est la seule philosophie, was een van zijn geliefkoosde citaten. Zijn boeken, handschriften en prenten waren om ter hand te worden genomen, hij bekommerde zich nauwelijks om hun geldelijke waarde, indachtig aan Titsinghs uitspraak ik veragt het geld, wyl het myn weetlust niet kan voldoen.

Boxer laat ruim 350 publicaties na (waaronder 38 boeken), afgezien van talloze besprekingen. Veel van zijn boeken zijn talloze malen herdrukt. Zijn onomwonden proza, zijn onorthodoxe humor en de originaliteit van zijn werk nodigen nog steeds uit tot verder onderzoek. Boxer weigerde zijn memoires te schrijven. Zijn oeuvre was wat hij aan de mensen kwijt wilde.

Als jongen al voelde hij zich aangetrokken tot things Japanese. Hij overleefde de Japanse krijgsgevangenschap met behulp van zijn ijzeren lichamelijke en geestelijke constitutie, zijn kennis van de condition humaine en van Marcus Aurelius, de stoïsche wijsgeer, die hij zijn leven lang trouw bleef. Japanse officieren respecteerden Boxer als een buitenlandse samoerai, die Japans sprak en Kendo beheerste. Zijn liefde voor Japan bleef intact. Hirohito was voor hem geen oorlogsmisdadiger.

Vele onderscheidingen vielen hem ten deel: uit Portugal, Brazilië, het Vaticaan, en ook uit Utrecht (1950). Behalve een doctoraat van Liverpool werd hem in Engeland geen onderscheiding verleend, nadat hij een lintje (voor zijn humane gedrag tijdens zijn gevangenschap) had geweigerd omdat een mede-gevangene (een Euraziaat) met dezelfde verdiensten die niet zou krijgen.

Boxer trouwde in 1945 met Emily Hahn (1905-1997), een geëmancipeerde vrouw die 52 boeken schreef en meer dan 50 jaar aan The New Yorker was verbonden. Beiden leefden volgens `a shared preference for intimacy built around absence'.

Zijn laatste jaren waren getekend door fysieke ongemakken, ook al bleef zijn geest ongebroken en was hij tot zijn 90ste wetenschappelijk actief.

Ik heb Charles Boxer goed gekend; hij was voor mij een sensei en vriend die zijn huis voor mij openstelde en wiens artikel over Isaac Titsingh (1949) mij aangezet heeft mij te verdiepen in het leven van deze eerste Europese Japanoloog (1745-1812). Op 27 april jl. is hij in St. Albans overleden.

    • Frank Lequin