Een belast sprookje

Sun is een Zuid-Afrikaans bedrijf met luxe hotelketens en pretparken van de zakentycoon Sol Kerzner. De formule is gebaseerd op water, zon, gokken en eten van kwalitatief hoog niveau. Maar het sprookje onder de zon is ontwikkeld onder het foute politieke gesternte van de apartheid.

Een Afrikaanse zonsondergang aan zee. Het zwembad van de Zimbali Lodge, aan de Dolfijnkust, lijkt, als men onderuitgezakt in de tuinstoel zit, zo over te lopen in de Indische Oceaan. Dit is een van de chique toplocaties van Sun International, aan de kust bij Durban, ingericht in de warme kleuren van een continent. Met het beste uit de inheemse keuken, overgoten met vonkelwijn, de Zuid-Afrikaanse variant op champagne. En aan de buitenkant de onafscheidelijke golfcourse.

De vakantielocaties van Sun zijn zonder uitzondering zonneoorden, ingericht om gasten voor goed geld te verwennen, van zijn `geboorteplaats' Sun City, via Kaapstad en andere betoverende plaatsen in Zuid-Afrika naar het buitenland: Mauritius, de Comoren, Dubai, de Bahamas, Verenigde Staten. Het mooiste `plekje' moet Atlantis zijn, in de Bahamas, waar een sprookjeskasteel is gebouwd, met waterglijbanen die uitkomen in de tunnel van een zeeaquarium. De kamers kosten er tot 50.000 gulden per nacht.

Sun International, gewoonlijk aangeduid als `Sun', is een begrip in zuidelijk Afrika, maar niet zonder controverse. Het twintig jaar oude concern ontstond onder een totaal ander politiek gesternte, dat van de apartheid die een erfenis naliet van raciale preferentie, ondoelmatigheid en wereldvreemdheid. De blanke minderheidsregering werkte ongeveer zoals de voormalige communistische regimes in Oost-Europa: voor veel geld liet men dure showpieces bouwen, waar het volk zich kon vermaken, rentabiliteit was van minder belang. De laatste zes jaar, sinds de democratische overgang in Zuid-Afrika, heeft Sun geworsteld om verlies om te draaien in winst en een nieuw imago te creëren. Daar lijkt het, met behulp van black empowerment, eindelijk in geslaagd.

Sun International werd begin jaren tachtig gesticht door de Zuid-Afrikaanse ondernemer Sol Kerzner, een gewiekste zakenman, die van de toenmalige blanke minderheidsregering carte blanche kreeg om in de toenmalige thuislanden – dat waren de in naam onafhankelijke, maar verder door niemand erkende staten als Transkei, Bophuthatswana en Venda – leuke dingen voor de mensen op te zetten, dat wil zeggen: voor de blanken uit Zuid-Afrika. Alles wat in Zuid-Afrika zelf toen verboden was, mocht wel in de thuislanden: casino's, gokken, revues met halfnaakte dames, orgieën.

Een mooie tijd voor het bedrijf. Sun had het gokmonopolie in handen en Sol zelf zocht voor zichzelf om de zoveel tijd een nieuwe jonge vrouw uit. Helaas voor hem is die tijd grotendeels voorbij. Kerzner, 65 inmiddels, ververst nog steeds geregeld zijn harem, maar de alleenheerschappij in de gokwereld en de vermaaksindustrie is hij kwijt. Na de democratische overgang van 1994 verenigde men de thuislanden weer met Zuid-Afrika en brak de nieuwe regering het monopolie van Sun. De Nationale Gokwet van 1996 opende de weg voor de concurrentie. Tegelijkertijd werd bepaald dat het aantal casino's en andere centra voor geldelijk vermaak beperkt moest blijven tot 40, verspreid over het hele land. Sun beschikte op dat moment over 17 vestigingen, waarvan het 11 van overheidswege moest opdoeken of verkopen. Wel mocht Sun vervolgens meedingen in de strijd om licenties voor nieuw te openen vestigingen.

Zoals wel meer is gebeurd in het nieuwe Zuid-Afrika (de wapenindustrie is een goed voorbeeld) werden blanke mastodonten van de apartheid niet opgeheven, maar omgebouwd tot multiraciale concerns. De `foute' politieke keuzes werden Sun vergeven. Onder het professionele management bevinden zich tegenwoordig veel zwarten en de internationale markt werd opgegaan met een nieuwe laag van zwarte ondernemers en financiers. Het concern heeft nu een zwarte voorzitter van de raad van bestuur, Khehla Mthembu, die het zonne-imperium ,,een goede business in het belang van het hele land'' noemt. Zijn overweging is dat Zuid-Afrikanen behalve financieel gewin ook zelf het genot van Sun's `zonnestelsel' moeten kunnen ondergaan.

Vanaf de mosterdkleurige leren sofa in zijn directiekamer in Sandton, Johannesburg, legt de rondborstige Mthembu, voorzitter sinds 1996, uit hoe de black folks van Zuid-Afrika na 1994 twee keuzes hadden ten aanzien van het bedrijfsleven: van binnenuit veranderen of de hele zaak afbreken. ,,We hebben uiteraard voor het eerste gekozen. Er was geen bedrijf dat vroeger niet profiteerde van de apartheid. Afbraak had de afbraak van de gehele economie van dit land betekend, dus hadden we geen andere keus dan de bedrijven binnen te trekken.''

Niet alleen haalden Mthembu en de managing director, Peter Bacon, Sun uit de rode cijfers, het bedrijf nestelde zich ook onder alle lagen van de bevolking. Mthembu introduceerde een nieuwe functie: de social equity manager, die een beleid voert van positieve actie, maar op basis van capaciteit. Vier van deze ,,schepsels'', zoals Mthembu hen noemt ,,banjeren door het bedrijf'' met als doel integratie van alle `rassen'. ,,Onze filosofie spruit niet voort uit sociale overwegingen, maar uit economische noodzaak. Zwarten vormen een meerderheid van 75 procent van de 40 miljoen Zuid-Afrikanen. Wij opereren typisch in een sector waar een bedrijf een afspiegeling moet zijn van de bevolking, anders kost het klanten'', aldus de chef van Sun.

Sun moest door de veranderde politieke omstandigheden overgaan tot radicale wijzigingen. Het haalde internationaal vermaarde managers naar Zuid-Afrika, onder wie de Griek Philip Georgas, om behulpzaam te zijn bij de herstructurering van het hotelwezen. Want het was pompen of verzuipen in een bedrijfstak waar investeringen pas over een langere tijd rendement opleveren. Nadat men wakker was geworden in het democratische Zuid-Afrika bleek hoe ongelukkig de locatie was van veel gokhallen in de thuislanden, per definitie verwijderd van grote bevolkingsconcentraties. In het verleden hadden de klanten geen andere keus en reden ze de honderden kilometers, maar na 1994 verrezen nabij de grote steden Johannesburg, Pretoria, Kaapstad en Durban casino's van concurrenten. Het mes ging in Sun. De bestaande vestigingen werden flink afgeslankt, nieuwe gebouwd op de juiste plaatsen.

Sun City, met vier hotels, twee golfcourses en veel watervermaak, liet bijna de helft van zijn personeel afvloeien, van 5.000 in 1994, tot 2.600 nu; in de andere vestigingen kregen in totaal nog eens 3.400 mensen ontslag. Tegelijkertijd trainde men het overblijvende personeel, dat was `opgegroeid' volgens de normen van het oude, geïsoleerde Zuid-Afrika, in nieuwe omgangsvormen. Professionele beleefdheid in plaats van onderdanigheid, efficiëntie in plaats van morsigheid. Bij ons werkbezoek aan the Palace of the Lost City hebben obers nog wel voor de hand liggende Afrikaner namen als Piet en Johannes, maar ze zeggen geen `baas' meer; met name op het Zuid-Afrikaanse platteland is, zelfs anno 2000, ondergeschiktheid in de blank-zwart verhouding nog vaak regel in plaats van uitzondering.

Naast het gokken is Sun zich gaan concentreren op ander vermaak. Sun City breidde tien jaar geleden uit met een nieuw groot hotel, Palace of the Lost City en legde het accent op watersporten met als doel gezinnen te trekken. In die opzet is men geslaagd. ,,Men denkt vaak dat Sun bestaat bij de gratie van het gokken'', zegt Georgas, ,,maar dat is niet zo, uit de kamers halen wij meer winst, dan de goktafels en -automaten en ten slotte de restaurants.'' Georgas wist het verlies van Sun City om te bouwen tot een winst nu van 20 miljoen rand.

Mthembu heeft verder uitbreiding van het concern in zuidelijk Afrika voor ogen. In Namibië is Sun al gevestigd, later dit jaar opent men aan de Zambiase kant van de Victoria Watervallen een nieuw luxe resort. ,,We willen de regio toeristisch integreren'', zegt Mthembu, ,,Europeanen hebben als ze hier komen meestal maar twee weken. In die tijd kunnen wij hen de Vic Falls, Sun City en Kaapstad laten zien, allemaal met elkaar verbonden per vliegtuig.''

Technisch gezien is het bedrijf verdeeld in drie takken: de divisie Zuid-Afrikaanse Hotels, de divisie buitenland (USA, Bahamas, eilanden in de Indische Oceaan en Dubai) en ten slotte de branch niet-hotel activiteiten. In totaal bezit het concern 37 vakantieoorden en hotels, met in totaal 9.000 kamers, en 24 casino's.

De toegenomen interesse voor de hotelkant in het bedrijf betekent niet dat de casino's minder belangrijk zijn geworden. Met succes dong Sun mee naar nieuw uit te schrijven licenties voor gokpaleizen. Eind vorig jaar opende Sun in Brakpan, vlakbij Johannesburg Carnival City, een investering van 870 miljoen rand. Carnival is vermaak volgens Amerikaans recept. Op een terrein van 44 hectare vindt de bezoeker een totaalpakket van gokhallen, restaurants, een circus, een boksarena, wat eigenlijk niet. De gokstad geeft hoog op van haar wereldprimeur: betalingen hebben er plaats door middel van een smart card, voorzien van een pincode, zodat misbruik is uitgesloten.

Er is al geruime tijd sprake van dat de Amerikaanse popzanger Michael Jackson zich wenst in te kopen in het bedrijf voor 400 miljoen rand (ruim 100 miljoen gulden). Het gaat om het belang van 27 procent dat de regering nog altijd heeft in Sun en dat men van de hand wil doen. Jackson is echter alleen geïnteresseerd in Sun City, het topvermaaksoord, waar hij ook zelf regelmatig te gast is. De combinatie van een groot wildpark en tal van attracties oefent op de kinderlijke artiest kennelijk grote aantrekkingskracht uit.

Zuid-Afrika oefent op `African-Americans' ontegenzeglijk een grote aantrekkingskracht uit. Michaels naam- en landgenoot Jesse Jackson kwam afgelopen februari met een hele batterij zwarte Amerikaanse zakenlieden naar Johannesburg om de `black on black business' te promoten. Jesse Jackson had kritiek op zijn broeders in het zuiden, omdat ze naar zijn mening na de politieke bevrijding niet hard genoeg werken aan de `economische bevrijding'.

Khehla Thembu moet daar om lachen. ,,Onze broeders uit Amerika zijn black like me, maar hun cultuur is een beetje anders'', zegt Thembu met veel understatement. ,,Trouwens, valt Michael Jackson nog wel onder de categorie zwart'', spot hij. Blank èn zwart in Zuid-Afrika hebben de toeristenindustrie ontdekt als een enorme groeimarkt. En Sun International is de marktleider. ,,Het toerisme heeft van alle bedrijfstakken de grootste potentie in Zuid-Afrika'', schrijft het gezaghebbende weekblad Financial Mail, ,,en Sun heeft een ideale positie om de dans te leiden.''

In Kaapstad opende het bedrijf in 1997 een spiksplinternieuw hotel, op een prime location: aan het Waterfront, een grootschalig winkel- en vermaakscentrum. Het blauwe Table Bay Hotel torent met zijn twee vleugels boven de baai uit als een neergestreken adelaar. Aan de landzijde hebben de gasten een prachtig uitzicht op de Tafelberg. Jean Mestriner, de uit Maastricht afkomstige managing director van het hotel houdt er een simpele, doelgerichte filosofie op na. ,,Slecht personeel bestaat niet'', zegt hij, ,,wel slecht management.'' Table Bay is een opmerkelijk succesverhaal, na de opening in augustus 1997 wist Mestriner binnen korte tijd ruim 40 procent van de markt voor topaccommodatie in handen te krijgen. Mestriner spreekt vol bewondering over Sol Kerzner, die hij ,,een groot vernieuwer'' noemt.

Kerzner is een fenomeen op zichzelf. De man is wel eens megalomanie en weinig realiteitszin verweten. Zijn megaprojecten als de Lost City (kosten 1 miljard rand) en Atlantis (kosten 1 miljard dollar!) zijn legendarisch en brachten het bedrijf soms aan de rand van de afgrond. Intussen zorgde Kernzer er wel voor dat hijzelf nooit het slachtoffer zou kunnen worden van zijn drieste plannen. ,,Verspreid over vier continenten omvatten Sols stralen een byzantijns web van genoteerde en ongenoteerde organisaties, private en openbare bedrijven, met elkaar verstrengelde aandelenmaatschappijen en directies, doorsluiskanalen en familie trusts, en dat alles in een labyrint van gecontroleerde piramides'', zegt de auteur Allan Greenbo in een boek over Kerzner uit 1997. Hoewel de vrijetijdstycoon sindsdien zich heeft teruggetrokken uit de top van Sun, wordt algemeen aangenomen dat hij achter de schermen nog een belangrijke stem heeft. Sol Kerzner wordt tegenwoordig gezien in het gezelschap van mensen als president Thabo Mbeki. Voor gewiekste zakenlui telt uiteindelijk geen kleur.

    • Lolke van der Heide