Soort zoekt soort

De tramlijnen van Amsterdam hebben elk hun eigen cultuur. De witte mannen op lijn 24, de vrouwen op lijn 13 en de gekleurde Amsterdammers op lijn 3. `Ze hoeven alleen nog maar begraven te worden', zegt een bestuurder van lijn 13 over lijn 24. `Dood zijn ze al.'

Moet je als tramdirecteur van het Amsterdams Gemeentevervoerbedrijf (GVB) willen dat op lijn 24 alleen maar oude witte mannen zitten? Toen Adrie Bolier bijna drie jaar geleden directeur van het trambedrijf werd, dacht hij: ,,Ik gooi het personeel van alle lijnen door elkaar. Dan krijg je één keer grote paniek, maar dan kun je een blanco start maken.'' Maar Bolier kreeg snel door dat spreiden nogal gevoelig ligt. Bestuurders en conducteurs hebben niet voor niets gekozen voor een bepaalde lijn.

Bij het trampersoneel van het GVB geldt: soort zoekt soort. Met als meest opvallende species: de witte mannen op lijn 24, de vrouwen op lijn 13 en de gekleurde Amsterdammers op lijn 3. Die schud je niet even als een stok kaarten door elkaar. Bestuurders en conducteurs zijn vergroeid met hun lijn. Je bouwt toch een vaste klantenkring op, zeggen ze. Elke lijn heeft zijn eigen scholieren, rozenverkopers of evangelisten die graag een praatje of vriendschap met de bestuurder aanknopen. En wat voor de één een feest is (boeren en huisvrouwen op lijn 4 richting congrescentrum RAI) is voor de ander een gruwel.

Stap op een tram, vraag aan een bestuurder of conducteur waarom hij voor deze lijn heeft gekozen, en het antwoord zal negen van de tien keer luiden: ,,Omdat ik in de buurt woon.'' In het geval van tramlijnen die de hele stad doorkruisen betekent dit: in de buurt van het eindpunthuisje. Sommigen kijken zelfs in hun woonkamer uit op een eindpunthuisje.

Maar dat is maar een deel van het antwoord. ,,Het lijkt wel alsof elke tramlijn het personeel krijgt dat het verdient'', zegt Bolier. Of preciezer: dat de passagiers op een tramlijn het personeel krijgen dat ze verdienen. Want kun je op lijn 10 tegen een oude man zeggen Kom op opa, even doorlopen op lijn 24 zal zo'n man beledigd duidelijk maken dat elke familieband met de bestuurder ontbreekt.

Maar het kan verkeren. Lijn 25 stond onder bestuurders ooit bekend als `de pottenlijn' en lijn 2 als de `potenlijn'. ,,Maar als een smaakmaker vertrekt, is het binnen de kortste keren afgelopen'', zegt Bolier.

In de houten bouwkeet op het eindpunt van lijn 24 heerst rust. Al jaren. Voor de ramen hangen kanten gordijnen, op tafel staat een verdroogde plant. ,,Ze hoeven alleen nog maar begraven te worden'', had een bestuurder van lijn 13 opgemerkt over zijn collega's van lijn 24. ,,Dood zijn ze al.''

,,Weet je waarom ik altijd twee minuten te laat vertrek, vraagt een bestuurder die op zijn gemak in het huisje zijn koffie opdrinkt. ,,Dan hoeft niemand mijn tram te missen.'' Dat is de spirit van lijn 24.

En: hier zeggen passagiers zes van de tien keer nog dank je wel als je de deur voor ze openhoudt. ,,Doe je dat op lijn 17,'' zegt bestuurder Willem Lam, ,,dan krijg je alsnog alle ziektes naar je hoofd geslingerd''. Het verhaal gaat dat oude vrouwtjes uit Amsterdam-Zuid nog steeds om ,,een couponnetje'' vragen.

Waarom op lijn 24 alleen maar oude witte mannen zitten? Tram na tram hebben ze daar eigenlijk nog nooit over nagedacht. Een kleine correctie is bovendien op zijn plaats. Sinds twee maanden heeft de lijn ook een vrouwelijke bestuurder. En ze hebben Sjimmy gehad, die was zwart. Maar hij zit al weer twee jaar ziek thuis.

Het is in ieder geval niet zo dat ze op lijn 24 racistisch zijn, zegt Janssen. Al is het weer wel zo dat je tegenwoordig geen mopje meer kunt maken. Janssen reed een invaldienst op een andere lijn. Hij las in de bedrijfskrant dat het GVB zwarte dozen in de bestuurderscabine wil installeren om bij ongelukken de oorzaak vast te kunnen stellen. Goh, ik lees hier dat jij naast me komt zitten, zei hij tegen een Surinaamse collega. Hier staat het: zwarte dozen op de tram. ,,Dan gaan ze meteen bellen'', valt een bestuurder Janssen bij. ,,Er is in het bedrijf een speciaal meldnummer voor discriminatie waar een aantal mensen ook maar hun baan zit te verdedigen.''

Hun eigen verklaring: Op lijn 24 zitten oude, witte mannen omdat er bijna niemand weggaat. De meesten rijden al meer dan vijftien jaar de route van Olympiaplein naar Centraal station. ,,Ik ken alle passagiers, van kinderwagen tot bruidsjapon'', zegt Henny Vellinga die al 28 jaar op lijn 24 rijdt.

Een vaste ploeg bestuurders die iedere wissel kent, laat zich weinig tot niets vertellen door hun `bazen'. Een alternatieve route met Koninginnedag? Een omleiding na een ongeluk? Wisselen van diensten? ,,Op lijn 24 regelen de bestuurders alles zelf'', had directeur Bolier gezegd. ,,Ik huldig het principe van eigen initiatieven'', zegt lijnmanager (`baas') Oebele Wijnalda, ,,maar ik wil het wel graag even weten. Dat ik niet, als een tram crasht, naar buiten breng dat meneer Jansen een ongeluk heeft gehad in plaats van meneer Pietersen.''

En als je zo lang als de bestuurders van lijn 24 de rails hebt ingesleten, dan sta je – in de woorden van tramdirecteur Bolier – ,,wat minder open voor veranderingen''. Het zal hun tijd wel duren. Neem bijvoorbeeld de wens van de directie om op elke tram met een conducteur te rijden. Op lijn 24 zit geen conducteur en dat mag van de bestuurders nog heel lang zo blijven. ,,Het geeft alleen maar problemen'', zegt Vellinga. ,,Die conducteurs controleren nogal fanatiek. En dan kan jij weer naar achter om het op te lossen.'' ,,Zo kan ik tenminste doen waar ik zin in heb'', zegt bestuurder Huib Jansen. ,,Als een mooie meid instapt, zeg ik: loop maar door, het is me verjaardag.'' Maar betekent een conducteur op de tram geen plezier voor twee. ,,Plezier?'', bestuurder Vellinga verslikt zich bijna als hij de vraag krijgt voorgelegd.. ,,Je kan mekaar niet eens verstaan, als je begrijpt wat ik bedoel.''

Tramdirecteur Bolier: ,,Aan deze vorm van arbeiderszelfbestuur moet dus een einde komen.'' Daarom is het GVB nu op enkele tramlijnen begonnen met het zogenoemde lijngebonden werken: op elke lijn een vaste ploeg van lijnmanager en assistent-lijnmanagers (de `bazen') en bestuurders en conducteurs. Op lijn 24 is dat nog niet het geval. Daar houden de bazen kantoor op de remise Havenstraat – ver weg van het eindpunthuis. Bij de lijngebonden trams (lijn 1, 3, 4, 5, 7, 13 en 14) zitten de bazen in het eindpunthuisje om het trampersoneel verantwoordelijkheid voor `hun' lijn bij te brengen. Op lijn 13 heeft de lijnmanager ontdekt dat het dan in de praktijk een groot voordeel is als er veel vrouwen op de tram zitten.

Centraal Station. Lijn 13 staat klaar voor de rit door de Baarsjes naar Slotermeer in Amsterdam-West. In de conducteurscabine werkt Henriëtte Schoorstra (48) haar make-up bij in het chroom van haar stempel. Als ze zijn vertrokken, omklemt ze met haar gelakte nagels het microfoontje: ,,Weer een file schat', zegt ze tegen de bestuurder voorin. Tegen de passagiers, zingend: ,,Goeiemorgen.'' Bij het zien van een abonnement: ,,Hij is hartstikke mooi hoor.'' En tegen een klein meisje met een lollie: ,,Let op dat-ie niet in je keel gaat lieverd, ga maar snel zitten.''

Op lijn 13 werken van alle tramlijnen de meeste vrouwen? ,,Ik schat zeker zo'n zestig procent'', zegt lijnmanager Henk Wouters achter zijn bureau in het eindpunthuisje. Maar als hij de vrouwen op zijn personeellijst gaat tellen, moet hij zichzelf corrigeren. 49 vrouwen (16 bestuurders en 33 conducteurs) tegen 56 mannen (25 bestuurders en 31 conducteurs). Hoe komt Wouters dan bij zestig procent? ,,Ik denk omdat de vrouwen nogal een stempel drukken op de hele lijn.''

In een werkoverleg heeft Wouters eens geroepen dat hij graag anders met zieken zou willen omgaan. ,,Niet zo van: wanneer kun je weer beginnen, maar: wat kan ik voor je betekenen?'' Het commentaar van de mannen: Ja da-hag, ik ga daar boodschappen doen voor een collega. Maar een conductrice, twee turven hoog, stond op en zei: En ik doe dat wel voor jou, ondanks dat je zo'n zure mier bent.'' Zo gaat het met alles, zegt Wouters. Ik roep dat we weer normaal met elkaar moeten omgaan en het zijn de dames die dat oppikken. De mannen houden voor het merendeel hun mond. Ze doen hun werk, rijden heen en weer en dat is dat.''

Lijn 13 rijdt van Centraal Station door de Baarsjes naar Slotermeer in Amsterdam-West. Halte Burgemeester Rendorpstraat. Een groepje scholieren stapt in. Ze houden hun abonnement omhoog, terwijl ze met de blik op oneindig langs de conducteurscabine van Henriëtte Schoorstra lopen. Geen boe of bah. Maar Schoorstra weet van geen ophouden. ,,Dag jongen, kom lekker binnen.'' ,,Dank je wel'' ,,Hoi'' , ,,Dank je wel.''

,,Misschien'', zegt Schoorstra, ,,komt het omdat ik zelf nog in de schoolgaande jeugd zit. Dat je er beter mee om kan gaan. Ik moet mijn eerste grote mond nog krijgen.'' Langs de route van lijn 13 in Amsterdam-West liggen veel middelbare scholen. Maar op lijn 13 hebben ze vrijwel nooit last van baldadige of agressieve jongeren. ,,Vrouwen hebben toch meer overwicht op de jeugd'', had Wouters gezegd. ,,Als een man wat zegt, worden ze makkelijker agressief, van een vrouw nemen ze het eerder aan.''

Het lijkt wel alsof het vooral de mannen zijn die de invloed van de vrouwen ervaren. ,,Ik heb een zwak voor vrouwen'', zegt bestuurder Buddy Simon. Als het rustig is op de tram praat hij graag door zijn microfoon met de conductrices achterop de tram. ,,Dan vraag ik hoe het met de kinderen is. Van die dingen.''

In het huisje zit aan de grote tafel een conductrice met haar zoontje. Ze moest hem vandaag wel meenemen op de tram, zegt ze, want zijn school is een dag dicht. Het kind zeurt bij zijn moeder om iets te eten. ,,Krijg je niks van je oma?'', zegt een bestuurder en valt slap van de lach een collega om de schouder.

,,Het gaat aan tafel niet meer alleen over auto's en aanverwante zaken'', zegt Simon Sijszeling, volgens bestuurders en conducteurs ,,de informele leider'' van lijn 13. ,,Vrouwen praten graag over kleding. Dat vind ik leuk. En we hebben het over koken, recepten, weet ik veel.'' Sijszelings zelfgemaakte Thaise maaltijden voor de collega's worden in het eindpunthuis geroemd. ,,In het huisje van lijn 13 hangt de sfeer van een groot gezin'', had tramdirecteur Bolier gezegd. ,,Pappa met zijn kinderen.''

In de conducteurscabine neemt intussen Charles Lepelblad plaats voor de rit naar het Centraal station. Wat de vrouwen op lijn 13 teweeg brengen? ,,Ik heb'', zegt hij enkele haltes later, ,,mannen zien bijdraaien''. Een nogal autoritaire mannelijke conducteur zat samen met een vrouwelijke bestuurder op de tram. Zij had een ,,vriendelijke kleur'' in haar stem. Hij zat achterin te zwijgen. Zij begon op een gegeven moment de haltes af te roepen. Hij nam de handschoen op. ,,Ze zijn een team geworden. Vrouwen doorbreken de zwijgzaamheid.''

Tramdirecteur Bolier: ,,De bazen op een lijn zouden zelf de ideale mix van personeel moeten kunnen maken.'' Over een jaar of drie zullen bestuurders en conducteurs bij de lijnmanager moeten solliciteren. Dan kan de lijnmanager bepalen: nu even een jonge vrouw, want er zijn al te veel oude mannen. Of nu weer even een Surinamer, want we zitten al erg ruim in de Marokkanen. Lijn 3 heeft zo'n mix.

In het huisje van lijn 3 maken ze wel grappen. Daar kun je een Nederlander tegen een Surinamer horen zeggen: ,,Ah joh, kokosnoot, hou je mond.'' ,,Ik zeg wel vieze Turk tegen een collega'', zegt de Turkse bestuurder Soner. Maar sommige grappen hoor je niet. Bij het leeglopen van de moskee, recht tegenover het eindpunthuisje, hoor je niet meer: De kabouters hebben zeker weer een houseparty gehad. ,,Uit respect'', zegt bestuurder Delano Cairo.

(Dat huisje van lijn 3 is trouwens iets aparts. ,,Wie wil niet zo'n huisje?", had Simon Sijszeling van lijn 13 gezegd. Een nieuw huisje van aluminium met glas, met een waterapparaat en een fietsenstalling. In de kamer van de lijnmanagers hangt een ingelijste poster van de Guernica van Picasso. ,,Wij hebben het mooiste huisje'', zegt bestuurder Jaap Jan Plaatzen.)

Lijn 3 – bijgenaamd de Oriëntexpress – is de meest gekleurde lijn van Amsterdam, zowel qua passagiers als qua trampersoneel. Lijnmanager Michiel Hemelaars heeft voor de gelegenheid zijn personeelslijst geturfd: 64 Nederlanders, 46 Surinamers, 8 Turken, 6 Marokkanen, 5 Antillianen en een Griek, een Zweed, een Italiaan, een Belg en een Irakees. Zij rijden van Amsterdam-Oost naar Amsterdam-West. Van volksbuurt naar volksbuurt. Door de Indische buurt, de Pijp, Zuid, en de Jordaan naar het Westerpark. En langs de Dappermarkt, de Ten Kate markt, de Albert Cuypmarkt en – op maandag – de lapjesmarkt in de Westerstraat.

Conducteur Glenn Smit heeft in West altijd zakdoekjes paraat. Hier stappen veel moeders in die hun kinderen naar school of de crèche brengen. In de buurt van het Concertgebouw in Amsterdam-Zuid stapt de vriendelijkheid in. ,,Mensen van die kant'', zegt Smit met een knik naar het Concertgebouw, ,,brengen toch een prettigere stemming mee''. (,,Goedemorgen conducteur'') En naarmate hij het armere Oost nadert wordt er steeds minder gegroet. ,,Dan beginnen ze te sjoemelen'', zegt Smit. ,,Strippenkaarten die drie dagen geleden zijn gestempeld worden in een flits voor mijn neus gezwaaid.'' Maar, zegt de conducteur, naarmate hij Oost nadert, worden de vrouwen ook mooier. ,,Dan komen alle werelddelen binnenstappen. Daar houd ik van.''

Stel: je plukt drie trams uit de ochtendspits en plakt hun nummers af. Zou dan te zien zijn welke tram 3 is? ,,Zeker wel'', zegt conducteur Henny Tjan Affo. ,,Het is altijd hetzelfde: achterin staan de scholieren met hun walkmans op. Voorin zitten de mannen die naar hun werk gaan. En in het midden de groepjes vrouwen die naar de markt gaan.'' Tjan Affo vindt lijn 3 ,,heel gezellig''. En dat zeggen bijna alle bestuurders en conducteurs over lijn 3: zo gezellig.

Maar lijn 3 is ook: Drukte. Haast. Agressie. De lijn kruist alle andere tramlijnen en heeft dus veel ,,overstappers''. En op lijn 3 vervoeren ze het volk. Zo zeggen ze het zelf: het volk. Toen bestuurder Delano Cairo van lijn 9 (van Diemen door de Plantagebuurt naar Centraal Station) naar lijn 3 overstapte omdat hij naar Amsterdam-Oost verhuisde, moest hij erg wennen aan zijn ,,nieuwe klantenkring''. Op lijn 9 werd hij ,,gebombardeerd met vriendelijkheid''. Op lijn 3 stapten mensen in die – hoe zal hij het zeggen – ,,minder gecharmeerd zijn van het GVB''. Om zichzelf te beschermen vraagt hij hier niet zo snel aan passagiers of ze thuis soms geen manieren hebben geleerd. ,,Ik pas me aan'', zegt Cairo. ,,Is iemand niet van plan te betalen en ziet hij er nogal extreem uit? Dan denk ik: laat maar zitten, het is jouw dag vandaag. Het is een spel.'' En op lijn 3 beheersen ze dat spel, zegt Cairo. ,,Ze kennen het volk.''

,,Het is altijd maar weer afwachten wat er vandaag op lijn 3 gaat gebeuren'', zegt Cairo. Afgelopen week stapte als zo vaak op de Ruysdaelkade een Hare Krishna in. Op het eindpunt kwam de man naar Cairo toe. Hij had wat voor hem. ,,Een vegetarisch croissantje, gemaakt van water en deeg.'' De ,,blijk van waardering'' heeft hij niet opgegeten. ,,Veel te hard.'' Maar Cairo bewaart het croissantje nog steeds bij hem thuis. ,,Als herinnering.''

Als een mooie meid instapt, zeg ik: loop maar door, het is m'n verjaardag

Bestuurders en conducteurs hebben bewust gekozen voor een tramlijn