Leven in een tragische en gouden tijd

Beiden kijken door het oog van een fotocamera naar de wereld: met die constatering lijkt de opsomming van overeenkomsten tussen de Duitser Herbert List (1903-1975) en de Braziliaan Sebastião Salgado (1944) wel volledig. Hun werk getuigt van totaal tegengestelde levenshoudingen. De estheet List, nota bene half-joods, maakte zelfs van de puinhopen van München in 1945 nog een oogstrelend decor, de verslaggever Salgado is bijna een activist, juist omdat hij verslag legt van misstanden en brandhaarden over de hele wereld. De grote tentoonstellingen die van beide fotografen onlangs bijna gelijkertijd geopend werden, in Parijs, vullen elkaar niettemin op een wonderlijke manier aan. Ze benadrukken elkaars kwaliteiten en, zo men wil, tekortkomingen.

Ook List bereisde de wereld, maar waar hij ook ging: wat hij er aantrof werd zijn realiteit. De realiteit van een kunstenaar, die componeert en orkestreert, die steeds weer kans ziet zijn eigen obsessies te laten prevaleren, die van niets iets maakt, die alles naar zijn hand zet, die creëert, als een god. Van twee zonnebrillen op een tafeltje, tegen de achtergrond van twee, bij wijze van spreken omwille van de compositie neergezette bergen, maakt hij een plaat, die de beschouwer in verrukking brengt en ontroert. Alles wat hem, getuige de rest van zijn werk, bezighoudt, zit erin, zoniet letterlijk dan toch in sfeer. Antiek Griekenland, zon, zee, homoseksualiteit, poëzie van het lyrische soort, geheimenis, en bovenal: schoonheid.

Levend in tragische en daarmee, voor een fotograaf, gouden tijden, keerde hij de reële wereld de rug toe en fotografeerde dromen sterk beïnvloed, dat wel, door de toen heersende stijlen. In zijn uitgebeende composities van naakte lichamen en antieke zuilen en van over elkaar geschoven opnamen van stillevens zijn net zo goed de principes van Bauhaus als van het surrealisme te herkennen. Daarmee en met het adembenemende verlangen dat uit zijn foto's spreekt, schaart hij zich in de rij van de heel groten, van Horst P. Horst, van Hoyningen-Huené, van George Platt-Lynes en, in zijn `sociale' foto's van stadstaferelen in Italië, van Cartier-Bresson.

Maar bijna schokkend vrijblijvend, tijd- en betekenisloos is het werk van List, vergeleken bij dat van Salgado. Onder de titel Exodes brengt deze met driehonderd foto's een wereld op drift in kaart. Zes jaar lang volgde hij vluchtelingenstromen, in Afghanistan, in Bosnië, in India, in Mexico in veertig landen in totaal. Het resultaat is bedwelmend en beklemmend: de drukbezochte tentoonstelling van Salgado is van politiek belang. Alleen al door de hoeveelheid krijgt de bezoeker het gevoel als enige in deze wereld nog een dak boven zijn hoofd te hebben.

Bovendien heeft de zichzelf als reporter afficherende Salgado, net als List, oog voor esthetiek. Of het om een verminkt en verweesd kind gaat of om een nevelig dal, volgeplempt met armzalige tentjes, een sloppenwijk in India of een schoollokaal in Rwanda met de één jaar oude resten van tientallen afgeslachte Hutu's: de compositie, de belichting, de dramatische korrel van de afdruk laten niet na ook indruk te maken.

Maar terwijl die esthetiek (en weemoed en verlangen) de kwaliteit van List bepaalt, keert die zich tegen Salgado. In het heetst van de strijd heeft hij zijn foto's nooit genomen: men stelt zich voor hoe hij, na afloop van de oorlogshandelingen, naar het gebied on the move reist, zijn camera posteert op een heuvel, kadreert, op het juiste licht wacht, en afdrukt. De hit-and-run-kwaliteit van menige World Press Photo heeft zijn werk niet. Hij fotografeert gevolgen, geen oorzaken. Dat is, zoals gezegd, uiterst zinvol, maar de gedachte dat hij óók ellende exploiteert is nauwelijks te onderdrukken.

Salgado's vroegere foto's van Braziliaanse mijnwerkers, waarmee hij bekend werd, kon men bekijken als prachtige curiositeit. De beelden in Exodes zijn mokerslagen. De beschouwer krijgt klappen, maar wordt tegelijkertijd gepaaid met esthetische effecten. Daarin schuilt iets oneerlijks, iets dubbelhartigs, dat irriteert. Geheel anders dan die introverte, wereldvreemde List, maakt Salgado gebruik van de hemeltergende tragiek van zijn onderwerp. Maar zou hij ook kunnen ontroeren met twee zonnebrillen op een tafeltje?

Tentoonstellingen Parijs: Exodes van Sebastião Salgado. Maison Européenne de la Photographie. Dagelijks beh. ma, di, 11-20u.

Herbert List in Hôtel de Sully. Dagelijks, beh. ma, 10-18.30u. Beide métro Saint-Paul. Catalogi verkrijgbaar.