Langstlevende beter beschermd

Het erfrecht gaat ingrijpend veranderen. De wetgever wil de rechten van de kinderen verschralen, terwijl de positie van overblijvende echtgenoten straks veel sterker is. Dat laatste is mogelijk in strijd met het Europese recht.

Vanaf de jaren vijftig is nagedacht, gewerkt, gesteggeld en gesleuteld aan en over een nieuw erfrecht. Over een jaar of twee moet het zo ver zijn: de testamenten die overblijvende partners beschermen tegen eventueel inhalige kinderen, de `testamenten op de langstlevende' zijn dan niet meer nodig. Nu zorgt zo'n laatste wil er nog voor dat een achterblijvende ouder, vaak de moeder, alle goederen (en de schulden) uit de nalatenschap krijgt. Het vermogen (minus de eventueel te betalen successierechten) mag moeder van de kinderen gebruiken totdat ze zelf overlijdt. Die constructie verzekert moeders verzorging, want zonder testament zouden de kinderen bij pa's dood hun erfdeel meteen kunnen opeisen. Als ze kwaad willen, kunnen ze zelfs moeders huis laten leeghalen.

Straks zijn overblijvende echtgenoten, ook zonder testament, automatisch door het erfrecht beschermd. De belangrijkste regelingen zijn als volgt. Is er geen testament, dan wordt een overblijvende ouder automatisch eigenaar van alle goederen uit de nalatenschap en moet alle schulden voldoen. De kinderen krijgen hun erfdeel niet direct, maar een geldvordering ter grootte van hun erfdeel minus de successiebelasting. Moeder mag die vorderingen aflossen, maar hoeft dat niet. Doet ze dat inderdaad niet, dan worden de vorderingen, ter correctie voor inflatie, jaarlijks opgehoogd met de wettelijke rente minus 6 procent. Die rekensom komt momenteel uit op nul, waardoor het niet uitbetaalde erfdeel van kinderen niet zou groeien! Is de verweduwde moeder nog jong, dan moeten de kinderen mogelijk lang wachten op hun door inflatie wegsmeltende erfdeel. Daarnaast is het wettelijk erfdeel van de kinderen (legitieme portie) straks vaak kleiner dan nu, want in de nieuwe regeling is het slechts de helft van het erfdeel. Bovendien kan een kind zijn legitieme portie pas opeisen als de overgebleven ouder overlijdt. Althans, als er dan nog vermogen is. Want als moeder alles opmaakt, krijgen de kinderen niets.

Zaken als erven en onterven, liggen gevoelig. Geen wonder dus dat het nieuwe erfrecht aan de vooravond van de invoering nog immer voor- en tegenstanders kent. Een vernieuwingsvoorstander, afkomstig uit de school van de ontwerper, is prof. Leon Verstappen, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder notarieel recht, aan de Rijksuniversiteit Groningen en tevens kandidaat notaris. ,,Vrijwel alle gehuwden willen dat het vermogen naar de langstlevende gaat'', zegt hij. ,,Straks hoeven ze daarvoor niet meer naar de notaris. Dat is gemakkelijker.'' Verstappen juicht ook de sterkere positie van de overblijvende ouder ten opzichte van de kinderen in het nieuwe erfrecht toe. ,,Kinderen, zo zeg ik altijd maar, krijgen hun legitieme portie in de vorm van een goede opvoeding en verzorging. Daarop hebben ze recht. Waarom zouden ze daarnaast ook aanspraak moeten kunnen maken op het door de ouders vergaarde vermogen? Zij hebben immers niet aan het ontstaan en de groei van dat vermogen bijgedragen. Straks moeten de kinderen, zelfs als er 500 miljoen overgaat, wachten tot de langstlevende er niet meer is.''

In tegenstelling tot Verstappen is prof. mr. Gregor van de Burght, hoogleraar privaat- en notarieel recht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, bepaald niet gelukkig met het nieuwe erfrecht. ,,Ik verwacht veel problemen'', zegt hij. ``De nieuwe wet gaat uit van een kleine nalatenschap, waarbij de inboedel en eventueel het huis de belangrijkste vermogensbestanddelen zijn. Dertig jaar geleden was dat leuk, maar tegenwoordig zie je dat zelfs de gewone man een behoorlijk vermogen heeft.'' Van de Burght hekelt ook de zwakkere positie van de kinderen in de nieuwe wet. ,,Internationaal gezien is dat uniek. Daarbij is het onnodig, want in de praktijk zie je dat langstlevenden slechts zelden worden onterfd. Als het al gebeurt dan is dat uit fiscale overwegingen of als men in echtscheiding ligt. Waarom dus nu ineens tot het uiterste gaan en die moeder zo beschermen?''

Een probleem kan ontstaan als een overblijvende ouder gaat hertrouwen. De kinderen mogen dan, ter bescherming van hun erfdeel, een 'wilsrecht uitoefenen' (tenzij dat per testament is uitgeschakeld). Dit betekent dat het kind het blote eigendom (niet het gebruik) van goederen, bijvoorbeeld het huis, de auto en de meubels, kan opeisen ter waarde van het erfdeel van het kind. De ouder houdt het vruchtgebruik van die goederen. Overlijdt de hertrouwde langstlevende, dan mag het kind de goederen of wat er nog van over is (niet het erfdeel) hebben om te voorkomen dat ze naar de stiefouder gaan. ,,Als er slechts roerende goederen zijn en geen huis, dan zijn die wilsrechten een wassen neus'', zegt Van de Burght.'' Je moet wel een familie van juristen zijn, wil je weten hoe je die rechten moet uitoefenen. Bovendien beslist moeder altijd mee. Die kan dus zeggen: `Neem jij maar de blote eigendom van de auto, dan hou ik wel het huis.'''

Ook bij een lopende echtscheiding kan in het nieuwe erfrecht mogelijk een probleem ontstaan. De overblijvende ouder kan namelijk binnen zes maanden na het overlijden van de partner een verzoek indienen tot vruchtgebruik van de woning en de inboedel (ongeacht of ze daar financieel behoefte aan heeft). Stel nu dat pa en ma in onmin leven en al een tijdje bezig zijn te scheiden, en dat pa moeder alvast heeft onterfd, en het vermogen, het huis en de inboedel aan de kinderen heeft vermaakt, dan kan moeder toch, als pa overlijdt, op grond van het nieuwe erfrecht eisen dat zij in het huis kan blijven wonen en er nog geen krantenbak de deur uitgaat, want de kinderen krijgen alleen een vordering in geld. Van de Burght: ``Moeder kan mogelijk zelfs eisen dat ze uit oogpunt van haar verzorging het vruchtgebruik van de hele nalatenschap onder zich krijgt. Eigenlijk kan een ouder in het nieuwe erfrecht dus niet meer vrij een testament maken, want die partner zit er steeds bovenop. Dat is mogelijk in strijd met het Europese recht.''

Het nieuwe erfrecht is nog niet definitief. Het parlement moet eerste nog een bezemwet met verbeteringen goedkeuren.

    • Erica Verdegaal