Titanen van de prentkunst in dialoog

Op een etsplaat die hij eigenlijk al als verknoeid beschouwde, begon Pablo Picasso in januari 1934 voor de aardigheid wat te schetsen. `Het werd Rembrandt', becommentariëerde hij kort daarna, alsof hij daar zelf verbaasd over was. Een afdruk van de plaat toont in snel getrokken, korte haaltjes een kop die inderdaad doet denken aan de late zelfportretten van de Amsterdamse schilder: een pafferig gezicht met snor en sik, en lange haren die onder een zwierige baret uitkomen. Je kunt je afvragen of de voorstelling werkelijk zo automatisch voortkwam uit Picasso's onderbewuste. Het zou wel een goede illustratie zijn van het centrale idee van de tentoonstelling die nu is te zien in het Rembrandthuis. Daar worden, aan de hand van ruim honderd prenten, de artistieke relaties uit de doeken gedaan tussen Rembrandt enerzijds en Picasso en Francisco Goya anderzijds. Beide Spaanse kunstenaars hebben een diepgaande studie gemaakt van het grafische werk van Rembrandt en de neerslag daarvan is onmiskenbaar in hun eigen prenten. Maar de expositie maakt ook duidelijk hoe moeilijk het soms is om op zulke relaties de vinger te leggen.

`Visueel geheugen' is hier de toverformule: werken van Rembrandt zouden zich hebben vastgezet in het geheugen, zijn verwerkt in het kunstenaarsonderbewuste en in een of andere vorm weer tevoorschijn zijn gekomen. Goya (1746-1828) kende etsen van de door hem zeer bewonderde Rembrandt, die zich destijds in Spaanse collecties bevonden. Zijn eigen prenten vertonen soms technieken, motieven, compositionele of inhoudelijke aspecten die doen denken aan die van de oudere meester. Een aardig voorbeeld is de prent uit de serie Los Caprichos (1799), waarin Goya een groepje demonische dwergen heeft uitgebeeld. De expressieve, buitenproportioneel grote rechterhand van een van hen beheerst het centrum van de compositie op een manier die vergelijkbaar is met de gebaren in een ets van Rembrandt van een episode uit het bijbelse verhaal over de aartsvader Jacob. Een andere prent van Goya, getiteld De slaap van de rede brengt monsters voort, zou parallellen vertonen met Rembrandts Faust waarin, met gebruik van eenzelfde licht-donkerwerking, eveneens het thema van bovenaardse inspiratie van de creatieve geest wordt aangesneden. Toch is het de vraag hoever Goya's visuele geheugen dan reikte, want de twee werken staan in vorm en stijl te ver van elkaar af om het allemaal direct aannemelijk te maken.

De sectie die in de tentoonstelling is gewijd aan Picasso (1881-1973) levert een heel ander beeld op. Hij heeft, behalve het land van herkomst en zijn fenomenale beheersing van de etstechniek, dan ook weinig gemeen met Goya. Hoewel zijn eerste portret van Rembrandt kennelijk spelenderwijs tot stand kwam, ging Picasso later welbewust en openlijk de confrontatie met hem aan. De ets met de titel 'De kunstenaar en zijn model' gaat duidelijk terug op Rembrandts zelfportret met zijn vrouw Saskia, zoals al zichtbaar is aan het uiterlijk van de schilder, wiens kleding en gezicht een karikatuur van die van Rembrandt vormen.

Bij Picasso hoeft het visueel geheugen er in aanmerkelijk mindere mate te worden bijgehaald om veronderstelde relaties met werk van anderen te onderbouwen. Hij bezat kunstboeken, reprodukties en projecteerde dia's van bijvoorbeeld De Nachtwacht op ware grootte op de wand van zijn atelier. In Picasso's opvatting dat kunstenaars van alle tijden rivalen zijn, past de ets Ecce homo; le théâtre de Picasso. De compositie gaat terug op Rembrandts prent van Christus die aan het volk wordt getoond. Maar de hommage laat tegelijkertijd zien welke rol Picasso daarin voor zichzelf zag weggelegd. De verhoging in de open lucht waar Christus op staat, is vervangen door een theaterpodium, waarop Picasso zelf troont, omringd door een menigte figuren die naar zijn persoon verwijzen. Op een heel andere manier dan bij Goya - en dat maakt deze instructieve expositie toch onevenwichtig - staat bij Picasso vooral de dialoog centraal tussen de oeuvres van twee titanen van de prentkunst.

Tentoonstelling: Rembrandt, Goya & Picasso; het grafische geheugen. Museum het Rembrandthuis, Jodenbreestraat 4, Amsterdam. T/m 16/7. Open: ma-za 10-17u, zo 13-17u. Catalogus (Engelstalig): Isidora Rose-de Viejo, Janie Cohen, Etched on the memory (uitg. V+K publishing/Inmerc), 144 blz., ƒ39,90.