Rood-wit-blauw of oranje boven

Vrijwillig doet Nederland afstand van de gulden als onafhankelijkheidssymbool. De vaderlandse driekleur is daar nog lang niet aan toe. De komende week zal het dundoek laten zien in welke collectieve gemoedstoestand het land verkeert. In rap tempo wordt de vlag in al haar verschijningsvormen uitgestoken. Op Koninginnedag wordt de driekleur met een oranje wimpel tot een vierkleur omgebouwd, 4 mei 's avonds gaat de vlag halfstok en op 5 mei wappert ze voluit, zonder wimpel. Dan kan de vlag weer voor een jaar de kast in. Sinds vorig jaar mag zij er nog even uit op 15 augustus om het officiële einde van de Tweede Wereldoorlog te gedenken.

De kleur van de bovenste vlaggenbaan scheurt Nederland al eeuwen doormidden. Die was oorspronkelijk oranje, maar is nu rood. De oranje wimpel is een compromis om de verbondenheid – Oranje Boven – met het koninklijk huis te visualiseren. Het maakt Nederland het enige land ter wereld dat zijn nationale vlag bij enkele gelegenheden verbouwt.

Als de watergeuzen enkele maanden na de inname van Den Briel Gouda binnentrekken, voeren ze `vendelen orangien, wit en blaauw' met zich mee. De kronieken geven niet aan hoe ze er precies uitzagen. En er bestaat geen sluitende verklaring voor de keuze van juist deze kleuren. Oranje herinnert ongetwijfeld aan Willem van Oranje. Maar waar wit en blauw naar verwijzen?

Nog tijdens de Tachtigjarige Oorlog komen er driebanige vlaggen in zwang. De Admiraliteit van Zeeland bestelt in 1587 enkele vlaggen `van de couleuren oraenge, blanche, bleu, in dry velden, om deselve vlaggen te gebruycken op schepen van oorloge'.

Het oranje in de vlag verschiet snel naar rood, al blijft het raadselachtig waarom. Anti-Oranje gevoelens kunnen een oorzaak zijn, want het rood verdringt het oranje rond 1650 als er geen stadhouder is. Maar waarom houdt zij de `Prinsenvlag' als bijnaam? Of was de kwaliteit van de Zeeuwse meekrap zo slecht dat er geen oranje kleurstof meer van kon worden gemaakt, zoals een andere theorie probeert te bewijzen?

De kleur van de bovenste baan van de vlag wordt rond 1780 inzet van politieke strijd. De prinsgezinden zweren bij oranje-wit-blauw, de patriotten bij rood-wit-blauw. In 1787 besluiten de prinsgezinde Utrechtse Staten, die in Amersfoort vergaderen, dat de vlag bestaat uit `de gecombineerde couleuren van oranje, wit en blaauw, waarbij 's Lands vlag van ouden tijden af door geheel Europa bekend is geweest'. Als ruim een week later de rivaliserende patriottische Staten in Utrecht bijeenkomen, verbieden die het oranje-wit-blauw, want die was `nimmer 's Lands of der Staten vlag'.

Als de Fransen eind 1794 de Verlichting komen brengen, is er geen plaats meer voor de Oranjes en dus ook geen oranje. Twee weken voordat de Staten-Generaal in maart 1796 plaatsmaken voor de Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek, besluiten die nog snel: `Dat voortaan en in het toekomende de Nationaale Vlag van deezen Staat zal zyn de gewoone en altoos in gebruik geweest zynde Bataafsche of zoogenaamde Hollandsche Vlag, bestaande in drie evenwydige en horizontaale Banden van gelyke breedte, en van welken de bovenste rood, de middenste wit, of ongekleurd, en de benedenste blaauw gekleurd is.'

Dezelfde vlag doet ook dienst als nationaal symbool van het Koninkrijk Holland dat in 1806 wordt geproclameerd. Napoleon lijft in maart 1810 Holland in bij zijn keizerrijk; de driekleur wordt ingewisseld voor de tricolore. Het toeval wil dat die dezelfde kleuren heeft, maar in verticale banen. Als de Fransen in november 1813 worden verjaagd, wil Nederland weer zaken doen met de Oranjes. Op veel plaatsen worden effen oranje vlaggen uitgestoken. Maar ook het horizontale rood-wit-blauw komt van zolder. De Amsterdamsche Courant van 24 november 1813 merkt in het feestgedruis iets merkwaardigs op: `De Hollandsche Vlag met Orange Cravatte versierd, [is] uit den Toren van hetzelfde Paleis uitgestoken.' Het is de geboorte van de huidige traditie, om met de wimpel (of strik) loyaliteit met het Oranjehuis te tonen.

Koning Willem I laat de vlag zoals hij haar aantrof: rood, wit en blauw. Zeer tot verdriet van de oranjeklanten, die het liefst de Prinsenvlag terugzien, waarmee vanaf dan het oranje-wit-blauwe doek wordt bedoeld. Zij graven in de rond 1865 de strijdbijl weer op, als een halve eeuw hernieuwde onafhankelijkheid wordt herdacht. Nadat de strijd aanvankelijk luwt, is het de Haagse correspondent C.K. Elout van het Algemeen Handelsblad die in 1923 – Wilhelmina is dan 25 jaar koningin – het vuurtje weer aanwakkert met pleidooien voor herinvoering van het `Oranje, blanje, bleu'. ,,Hoe men komen moet tot vlagverandering? Wel, doordien zóóveel burgers ervóór verklaren, dat de Regering het initiatief tot de verandering kan nemen'', stelt Elout voor. Voorstanders van de herinvoering van het oranje zijn in alle politieke richtingen te vinden, evenals de voorvechters van het rood. Alleen de NSB schaart zich als één blok achter de (oranje) Prinsenvlag. Zuid-Afrika bedankt in mei 1928 Jan van Riebeeck voor het stichten van de Kaapkolonie met de invoering van het oranje-blanje-bleu.

Minister-president Colijn is het in 1937 zat. Hij vraagt koningin Wilhelmina een koninklijk besluit te tekenen waarin wordt vastgelegd: `De kleuren van de vlag van het Koninkrijk der Nederlanden zijn rood, wit en blauw.' Tijdens haar wintersportvakantie in Oostenrijk zet zij haar handtekening. Er wordt een vooraankondiging van een vlaggenwet gedaan.

Direct na de inval van nazi-Duitsland worden alle pro-Oranje-uitingen in de ban gedaan. De Nederlandse driekleur volgt begin juni 1944. De NSB heeft zich inmiddels ontfermd over het oranje-blanje-bleu.

In 1951 trekt de regering het vooroorlogse voorstel tot een vlaggenwet weer in – wegens overbodigheid. In opdracht van het ministerie van Marine had het Nederlands Normalisatie-Instituut drie jaar eerder de exacte vlaggenkleuren becijferd, aan de hand van een methode opgesteld door het Comité International de l'Eclairage. In de standaard heet het: ,,De kleur rood moet zijn helder vermiljoen met de trichromatische coördinaten X=17,2; Y=9,0 en Z=2,6. De kleur blauw moet zijn kobaltblauw met de trichromatische coördinaten X=7,8; Y=6,8 en Z=26,7.''