Zuid-Afrika gijzelaar van situatie bij buren

Een dalende rand ten opzichte van de dollar, stagnerende export en het opschorten van investeringen: Zuid-Afrika is dezer dagen de gijzelaar van de negatieve gevoelens over Zimbabwe. De gebeurtenissen in het noordelijke buurland drukken zwaar op de Zuid-Afrikaanse economie, zowel direct door het wegvallen van inkomsten als indirect door het verminderde vertrouwen van buitenlandse investeerders in de regio.

Tim Wood, de voorzitter van de Amerikaanse Kamer van Koophandel in Johannesburg, waarschuwde er gisteren voor dat aanhoudende instabiliteit van zuidelijk Afrika een aanzienlijk negatief effect kan hebben op de Amerikaanse handelsbetrekkingen met Zuid-Afrika. ,,Handelaren zitten in donkere kamers, ze weten nauwelijks waar Afrika ligt en gaan in veel gevallen af op indrukken en emoties'', aldus Wood. En de indruk die Zimbabwe in de wereld achterlaat is er een van een verhoogd risico. Hij zei de indruk te hebben dat de Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki vorige week op de regionale top in Victoria Waterval alles in het werk heeft gesteld om zijn Zimbabweaanse ambtgenoot Robert Mugabe tot redelijkheid te dwingen en dat was nodig ook, ,,want investeerders willen een zekere mate van orde en gezag in het land waar ze zaken mee doen''.

Een van de grootste Zuid-Afrikaanse bedrijven, de mijngigant Anglo American, heeft dat vertrouwen in Zimbabwe alvast niet. Anglo deed in januari een bod op de Zimbabweaanse onderneming Zimasco, producent van chroomijzersteen. Met de transactie is 200 miljoen dollar gemoeid en het betekent voor de noodlijdende Zimbabweaanse zware industrie een belangrijke impuls. Anglo kondigde eerder ook aan zijn goudwinning in Zimbabwe te willen vertienvoudigen, van 32.000 tot 320.000 ounces per jaar. Deze plannen werden gesmeed vóór het uitbreken van de huidige politieke crisis in het land van Mugabe. Gisteren kondigde een woordvoerder van Anglo aan dat het overnameplan van Zimasco en verdere investeringen in het licht van de politieke situatie zijn bevroren. ,,Er gebeurt niets op het moment, we wachten op terugkeer van de politieke stabiliteit'', zo heette het in een verklaring.

Het mes snijdt bij het opschorten van Zuid-Afrikaanse investeringen in Zimbabwe aan twee kanten, niet alleen de Zimbabweaanse economie wordt er door geraakt, ook Zuid-Afrika zelf loopt er rake klappen door op. Zimbabwe en Zuid-Afrika vormen op economisch gebied een onscheidbare Siamese tweeling. De belangrijkste organen bevinden zich in de Zuid-Afrikaanse helft, zonder het zuidelijke buurland kan Zimbabwe niet of nauwelijks bestaan. Bijna de helft van de Zimbabweaanse invoer komt uit Zuid-Afrika, terwijl de Zimbabweaanse export voor een groot deel voor Zuid-Afrika is bestemd, dan wel over Zuid-Afrikaans grondgebied het werelddeel verlaat. Omgekeerd is Zimbabwe voor Zuid-Afrika weliswaar een zeer belangrijke handelspartner, maar niet de grootste. Het handelsvolume met de Verenigde Staten, Japan en een handvol Europese landen, waaronder Nederland, is groter.

De effecten van de situatie ten noorden van de Limpopo-rivier zullen voor Zuid-Afrika pas over enige tijd worden gevoeld. Zuid-Afrikaanse bedrijven die grondstoffen betrekken uit Zimbabwe beschikken nu nog over voorraden. Zo wordt veel tabak, Zimbabwes belangrijkste deviezenbron, verwerkt tot rookwaar in Zuid-Afrika. Het jaarlijkse begin van de tabaksveilingen in Harare voorspelde gisteren weinig goeds. Slechts 5.000 balen tabak werden aangeboden, de helft in vergelijking met vorig jaar. En de prijs van de tabak was zo laag (0,99 dollar per kilo) dat meer dan eenderde van de aanwezige boeren hun verkoop annuleerde. Als het lage aanbod van tabak ten gevolge van de bezettingen van boerderijen zo laag blijft, zal de Zuid-Afrikaanse verwerkende industrie over enige tijd in grote problemen komen en naar andere leveranciers moeten omkijken.

De gebeurtenissen in Zimbabwe zijn voor Zuid-Afrika intussen een teken aan de wand. De ongelijke verdeling van land, die aan bezettingen van boerderijen ten grondslag ligt, is ook in Zuid-Afrika het geval. Hoewel de regering van president Mbeki een zorgvuldig programma van herverdeling heeft uitgedokterd is het de vraag of dit snel genoeg zal gaan en voldoende kwalitatieve landbouwgrond oplevert. Mbeki staat voor een groot dilemma: `zijn' blanke boeren boeren zeer goed. Hun productie vormt de ruggengraat van een omvangrijke agrarische industrie, met belangrijke exportsectoren (wijn, citrusvruchten en groenten) die nog volop groeien. Aan de andere kant moet de president zijn eigen zwarte achterban die land eist tevreden stellen. Voor Afrikanen is land niet alleen een economische eenheid, grond heeft ook een cultureel-emotionele waarde. De aarde waarop de voorouders ploegden en waarin ze liggen begraven is gewijde grond. Hier botsen de normen en waarden van Europa en Afrika op elkaar. Terwijl de oorspronkelijk uit Europa afkomstige blanke boeren van Zimbabwe en Zuid-Afrika uitgaan van privaat bezit, is het communale bezit van land onder de zwarte bevolking nog altijd gangbaar.