Zand, lucht en grijze cellen

e Nieuwe Economie is gebaseerd op zand, lucht en grijze cellen. Het zand is de grondstof voor chipsfabricage, lucht het medium waardoor zich de telecommunicatie afspeelt. Grijze cellen zijn de bronnen van menselijke creativiteit waarmee steeds nieuwe dingen worden bedacht en ondernomen.

Deze drie ingrediënten zijn onuitputtelijk voorradig. Er is zand, lucht en menselijke hersencapaciteit genoeg op de wereld om heel lang mee door te gaan. Samen zorgen ze voor een vierde ingrediënt: enthousiasme. Dit enthousiasme is één van de fascinerende aspecten van de dot.com-revolutie: het roept creativiteit op, waardoor het een zichzelf versterkend proces wordt.

De Nieuwe Economie van het Centraal Planbureau moet sinds kort de term vernieuwende economie gebruikt worden verlegt grenzen en opent nieuwe horizonten. Daarvoor zijn verschillende redenen.

Ten eerste krijgt alles waar dot.com achter staat aantrekkingskracht door het perspectief van veel geld. Er bestaat bij mijn weten buiten drugsdealer, popster of profsporter geen beroep waarin jongeren in zo korte tijd zoveel geld kunnen verdienen. Niet door salarissen, maar door opties die bij een beursgang verzilverd worden. Dat geldt nog steeds, ook nu de luchtbel van de koersen op de Nasdaq met een derde is leeggelopen.

Dit is de nieuwe wereld van de `onder-35-miljardairs'. Miljardairs in dollars, welteverstaan. Zelfs in de financiële wereld wordt minder verdiend. In Amerika hebben de zakenbanken van Wall Street de grootste moeite om de beste afgestudeerde studenten naar zich toe te trekken.

Ten tweede gaat het werkelijk om iets nieuws. Het is niet een nieuw model auto, een andere serie videorecorders of een vernieuwd waspoeder. Het gaat om producten en vooral diensten die niet bestonden en nu dankzij de informatie- en communicatie technologie mogelijk zijn. Het kan worden beschouwd als variant op de 18-de eeuwse Wet van Say: ieder aanbod schept zijn eigen vraag. Bedenk iets origineels en er ontstaat een markt voor.

Ten slotte is het spannend. Het is de new frontier van het ondernemerschap, waarbij de veranderingen over elkaar tuimelen. Het resultaat is dat mensen nieuwe bedrijfjes starten en dat iedereen in de ICT-sector wil werken. Vergelijk dat eens met de situatie hooguit enkele jaren geleden toen ondernemen een verdacht woord was, zeker onder jongeren. Als je al het geluk had een baan te vinden, ging je bij de overheid werken, in de non-profit dienstverlening, of bij een gevestigd bedrijf. Nu wil iedereen liefst vandaag nog voor zichzelf beginnen. En het fantastische is: het kan!

Met andere woorden: er vindt een cultuuromslag plaats, die minstens zo belangrijk is als de omslag in de economie. We zijn getuige van een creatieve ontplooiingsfase in het kapitalisme zoals die zich in jaren niet heeft voorgedaan.

Deze omslag heeft in Nederland in heel korte tijd plaatsgevonden. Thom de Graaf, de politieke leider van D66, hield augustus vorig jaar in NRC Handelsblad een pleidooi voor de Nieuwe Economie. Vervolgens viel minister Jorritsma, en zij niet alleen, over De Graaf heen. Nieuwe Economie? Bedrog, beweerden politieke en economische opiniemakers toen nog onbekommerd. Nu hebben ze allemaal hun mond vol over de Nieuwe Economie.

Er is een tweede cultuuromslag gaande. De overheid speelt in de stormachtige opmars van de dot.com-bedrijven nauwelijks een rol. De overheid is eerder een sta in de weg, die achter loopt en niet in staat is te voldoen aan eisen voor elementaire publieksvoorzieningen van wegennet tot onderwijs. Ondertussen ontwikkelt de Nieuwe Economie zich zónder het geld van Melkertbanen en zónder startsubsidies van EZ. Industriebeleid? Vergeet het. Enthousiaste mensen met een goed idee huren een zolder en beginnen voor zichzelf. Durfkapitalisten weten genoeg privaat geld aan te trekken om in deze risicovolle start ups te investeren.

Zo belichaamt de Nieuwe Economie, elf jaar na de val van de Muur, onbedoeld de triomf van de particuliere sector. De overheid staat, misschien wel voor het eerst sinds de jaren dertig, buiten de maatschappelijke dynamiek. Dat is tot het publieke discours in Nederland en daar reken ik uitdrukkelijk ook de media toe nog nauwelijks doorgedrongen.

Wat is er nu zo `nieuw' aan de Nieuwe Economie?

In de `oude' economie van auto's, chemie en elektriciteit staat kennis in dienst van de fabricage van producten, productiemiddelen en infrastructuur. In laboratoria wordt iets bedacht en dat wordt vervolgens gebruikt om betere radio's te maken, de olieraffinage te verfijnen of plastics te ontwikkelen. In de Nieuwe Economie staat de kennis zélf centraal. Kennis en informatie zijn zelf het product. Daardoor is geen sprake van grootschalig grondstoffengebruik, maar wèl van productiviteitsstijging, terwijl creatief talent zo nodig uit India kan worden gehaald.

Het waardescheppende vermogen van de Nieuwe Economie is zonder precedenten. In de geschiedenis is misschien alleen met de kaapvaart of de exploitatie van goud- en zilvermijnen zoveel welvaart geschapen in zo korte tijd. Maar dat ging met bloedvergieten en schaamteloze uitbuiting gepaard.

Nu strijden de nieuwe bedrijven niet om de gulden van de consument, want die geeft zijn geld toch wel uit. Het gaat om aandacht en tijd van consumenten, dat zijn de nieuwe schaarse goederen. Aan aandachttrekkend spektakel is de laatste tijd dan ook geen gebrek geweest. En dan gaat het niet om het schandaal van World Online. Het einde is nog lang niet in zicht.

rjanssen@nrc.nl