`Kwaliteit examens bedenkelijk'

De kwaliteit van de examens in het onderwijs is vaak onder de maat, zegt de inspecteur-generaal van de Onderwijsinspectie.

Of het nu gaat om de eindexamens die volgende maand beginnen, om het hbo-diploma of om een doctoraal bul, de examens moeten `integer' zijn, zegt Ferdinand Mertens, inspecteur-generaal van de Onderwijsinspectie. Examens moeten toetsen of de kandidaat weet en kan wat hij behoort te weten en te kunnen na het voltooien van zijn opleiding. Anders verliezen ouders, vervolgopleidingen en werkgevers hun vertrouwen in het onderwijs.

De Inspectie vindt de examens, van het voorbereidend beroepsonderwijs tot aan de universiteit, regelmatig onder de maat: ze zijn te makkelijk, toetsen maar een deel van de lesstof of zijn een compilatie van eerdere tentamens. Vaak is de docent ook degene die het examen afneemt en een cijfer geeft, waardoor een onafhankelijk oordeel ontbreekt.

Mertens waarschuwde vanmiddag tijdens de presentatie van het Onderwijsverslag 1999 voor de erosie van het examen. ,,Terwijl examens juist in de toekomst een belangrijker rol gaan spelen.''

Waarom worden examens belangrijker?

,,Scholen, hogescholen en universiteiten worden autonomer en vullen het onderwijs steeds vaker naar eigen inzicht in. Ze bieden verschillende programma's die zijn toegesneden op de wensen van de individuele leerling of student. Leerlingen leren deels in de praktijk bij een bedrijf of ze werken gezamenlijk aan een project. Studenten loggen vanuit huis via de computer in of zitten 's avonds in de digitale bibliotheek. Scholen vinden het dan ook hopeloos ouderwets om de kwaliteit van het onderwijs af te meten aan het aantal lesuren dat ze de leerlingen jaarlijks onderwijzen. `Kijk naar de opbrengst', zeggen ze. Ook minister Hermans denkt in die richting. Hij vindt dat scholen hun eigen verantwoordelijkheid hebben voor de kwaliteit van het onderwijs dat ze geven.''

Daarvoor moet het resultaat wel degelijk getoetst worden?

,,Precies. De grotere diversiteit vraagt om onafhankelijke en zuivere toetsing. En als ik zie hoe dat nu gaat, maak ik me zorgen. Want niet alleen het onderwijs maar ook het examen is vaak volledig de verantwoordelijkheid van de school. De kwaliteit van de examens in het middelbaar beroepsonderwijs is vaak ronduit slecht. Delen van de verplichte stof worden weggelaten, of de vragen zijn te makkelijk.''

Geldt dat alleen voor het mbo?

,,Helaas niet. Uit het Onderwijsverslag blijkt dat steeds meer middelbare scholen hun leerlingen gemiddeld hogere cijfers voor het schoolonderzoek geven dan zij behalen op het onafhankelijke centraal schriftelijk examen. De schoolonderzoeken, die de helft van het uiteindelijke examencijfer bepalen, worden door de scholen zelf afgenomen waarbij de docent vaak zijn eigen leerlingen toetst. Dat geeft te denken, vooral omdat blijkt dat allochtonen vaak hogere cijfers halen. Wellicht willen leraren allochtonen een steuntje in de rug geven. Als dat zo is, is dat wellicht goed bedoeld, maar verkeerd.

Diploma's van hogescholen en universiteiten zijn meestal een optelsom van studieonderdelen die de student heeft afgerond. De opleidingen bepalen zelf of de student aan de voorwaarden heeft voldaan. Daar is verder geen externe controle op. Er bestaat wel een examencommissie, maar die heeft slechts een administratieve functie. Als de berichten waar zijn dat studenten kunnen slagen door oude tentamens uit hun hoofd te leren en wat uittrekstels te lezen, vind ik dat zeer zorgelijk.''

U heeft de kwaliteit van de examens al eerder aan de orde gesteld. Ziet u een verbetering?

,,Nee, de kwaliteit komt juist verder onder druk te staan. Door de toenemende concurrentie tussen scholen worden de resultaten steeds belangrijker. Scholen hebben belang bij hoge slagingspercentages. Daarbij is de financiering van hogescholen en universiteiten deels afhankelijk van het aantal studenten dat de opleiding afrondt. Dat systeem nodigt uit `genade-zesjes' te geven, zodat studenten sneller afstuderen.''

Wat is de consequentie?

,,Ouders, vervolgopleidingen en werkgevers zouden het vertrouwen in het onderwijs kunnen verliezen. Examens zijn de kurk waar het onderwijs op drijft, daarom hebben de scholen er zelf belang bij. Ook voor de leerlingen zijn slechte examens uiteindelijk nadelig. Als ze weten dat aan het eind van de opleiding een serieuze toetsing wacht, nemen ze de studie ernstiger.

Wat gaat u eraan doen?

,,Wij signaleren het probleem. Het zou al een hele verbetering zijn als de scholen, hogescholen of universiteiten de regie uit handen van individuele leraren of docenten nemen en een onafhankelijke examenscommissie instellen. De verschillende belanghebbenden, de leerling, de docent en het bestuur, moeten zoveel mogelijk gescheiden worden. Een soort Trias Politica, welbeschouwd.''