De verzen van Hafez

Veel toeristen bezoeken de paleisruïnes van koning Darius in Persepolis. Tien kilometer verderop, in de plaats Shiraz, ligt de graftombe van de bet-bet-bet-

overgrootvader van alle Iraniërs, de grote dichter Hafez.

De avond valt over de graftombe van de grote dichter Hafez in de Iraanse stad Shiraz. De stille rozentuin waarin de tombe ligt, vult zich langzaam met mensen: vrolijke studentes en jonge dienstplichtigen, maar ook middelbare ambtenaren. Donderdagavond, voorafgaand aan de islamitische rustdag, behoor je als Iraniër het graf van je voorouders te bezoeken. En de Iraniërs, àlle Iraniërs, verzekert een meisje bij de tombe, beschouwen Hafez als hun bet-bet-bet-overgrootvader.

De graftombe van Shams ed-din Mohammed, beter bekend als Hafez (Hij Die De Koran Uit Het Hoofd Kent) is een van Shiraz' belangrijkste attracties. Persepolis, met de ruïnes van de paleizen van koning Darius I en andere Perzische vorsten, enkele tientallen kilometers verderop, is onbetwist de nummer één-bestemming van Iraanse en buitenlandse toeristen. Maar Darius is dood, en Hafez (1325-1389) is springlevend.

Overal in Iran ontmoet je Hafez. De taxichauffeur zet de radio harder: even stil, Hafez wordt gedeclameerd. Een man in traditionele kledij staat onverstoorbaar in de gebruikelijke chaos bij een verkeerslicht. In ruil voor een paar duizend rial draagt hij een gedicht voor van Hafez. In het internationale Laleh hotel in Teheran staat een model van Hafez' tombe. In de grote bazaar van de hoofdstad wordt je de toekomst voorspeld op grond van Hafez' gedichten. Oude mannetjes laten hun gekooide vogeltjes een papiertje met strofen van Hafez uit een doosje pikken. De tekst kan je interpreteren naar het je uitkomt. Kilometers verderop dwarrelt een roze papiertje over de weg met een verfrommelde voorspelling.

Weet gij wat geluk is? Dat is de aanblik van de Geliefde:

In Zijn straat, en hij geeft bedelaars voorrang boven vorsten.

Gemakkelijk is het levenslang verlangen uit te bannen. Maar

Moeilijk is het te breken met vrienden die even dierbaar zijn als de eigen ziel.

Staande op de treden die leiden naar de graftombe van Hafez declameert de grijze Sassan uit het hoofd deze versregels van de beroemde Perzische dichter. Werkt hij bij de veiligheidsdienst en houdt hij de bezoekende journalist in de gaten? De volgende dag zien we hem weer op het vliegveld van Shiraz, voordat we vertrekken naar Teheran, en hij is geen reiziger. Maar wat doet er ook toe? Eerder zou dat aangeven dat inderdaad alle Iraniërs, in welk milieu ze ook zijn geboren en in welke sfeer ze ook werken, Hafez in ere houden.

,,Wij Iraniërs zijn veel poëtischer ingesteld dan Europeanen'', zegt dr. Soroush, die behalve als criticus van het regime ook bekend staat als Hafez-kenner. Niet alleen Hafez: ook die andere zoon van Shiraz, Sa'di, Ferdowsi, Maulana en talrijke andere dichters genieten een populariteit waarop dichters in het Westen alleen kunnen hopen. Maar Hafez is speciaal. ,,In bijna elk huishouden vind je behalve de koran zijn gedichten. Er is niemand in Iran die niet een regel van een van zijn gedichten kent'', zegt Soroush. En wie je ook spreekt, hij zal het beamen.

Een bewonderaarster legt een rode roos op de tombe van Hafez. Jonge mannen plaatsen hun hand op de afdekplaat. Anderen lezen plechtig voor uit zijn werk: De Divan van Hafez.

,,Elke avond lees ik zijn gedichten'', zegt een studente. ,,Zijn gedichten zijn moeilijk, maar ze gaan direct naar je hart. En hij had een grote liefde voor God.''

Hafez was inderdaad een zeer godsdienstig man ,,bijna een profeet'', zegt een jonge soldaat. Al op zeer jonge leeftijd kende hij de koran uit het hoofd, maar in zijn gedichten spelen wijn en taveernes, liefde en vrouwen een hoofdrol, nog steeds delicate onderwerpen in de Islamitische Republiek.

O, Saki! Ik ben dronken van liefde; geef wat wijn.

Maak de bokaal vol, want zonder wijn heeft de bijeenkomst niet veel glans.

Het is begrijpelijk dat na de Islamitische Revolutie van 1979 de voorkeur werd gegeven aan een islamitische interpretatie van zijn gedichten. Dat wil zeggen: als Hafez over wijn en liefde spreekt, bedoelt hij niet aardse wijn en liefde maar goddelijke wijn en liefde. Dr. Soroush wijst erop dat imam Khomeiny, de stichter van de Islamitische Republiek, een groot bewonderaar van Hafez was en zelf als dichter ook onder diens invloed stond. De huidige Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei, is eveneens een liefhebber van Hafez. Soroush: ,,Zíj interpreteren Hafez' woorden natuurlijk op islamitische wijze. Maar anderen denken dat Hafez gewoon aardse wijn en liefde op het oog had in zijn gedichten. Hafez was de God van de dubbelzinnigheid. Zeer opzettelijk gebruikte hij woorden die niet meteen zijn bedoeling aangeven. De strijd tussen de experts over zijn bedoeling zal nooit eindigen.''

Hafez is niet alleen een groot dichter, hij vervult ook wensen en geeft advies. ,,We vragen hem ons iets te geven. We vragen succes, in het werk, op school en in de liefde, en hij helpt'', zegt een zeer verliefd paar bij de tombe. ,,En hij heeft ons alles gegeven wat we vroegen.''

En hoe geeft een oude dichter raad aan een moderne Iraniër? ,,Je slaat zijn boek op een willekeurige plaats open. In de laatste strofe zit het antwoord verborgen'', legt een studente scheikunde uit. ,,Hafez praat tegen zichzelf in zijn gedichten. Wij kunnen de boodschap begrijpen.''

Een groep bezoekers gaat op de foto met de tombe van Hafez. Buiten het park koop ik van een vogeltjes-man een toekomstvoorspelling. Het citaat is wel heel vrij, zegt een kenner: Ik verlies mijn hart, en dit zal aan ieder worden onthuld. De interpretatie is erbij geleverd: ,,Als u wilt trouwen, is dat in orde. U staat verder op het punt een reis te maken, en deze zal zeer winstgevend zijn. Mensen om u heen zijn jaloers. Een gebed uit de koran zal u tegen hen beschermen.''