Alle seinen op rood voor Zimbabwe

Handlangers van president Mugabes regeringspartij in Zimbabwe verjagen blanke boeren. De spanning in het land stijgt in de aanloop naar de verkiezingen. Het land verkeert economisch in een noodsituatie. Corruptie en patronage grijpen om zich heen.

In buurland Zuid-Afrika worden de ontwikkelingen in Zimbabwe met grote belangstelling gevolgd. Nu al ondervindt Zuid-Afrika schade door het wegvallen van inkomsten en door het verminderde vertrouwen van buitenlandse investeerders in de regio.

Zimbabwe heeft nog voor één dag harde valuta om importen te betalen, luidde vorige week het alarmerende bericht op de voorpagina van de Financial Gazette. Bij stoplichten in de hoofdstad Harare bedelen voor het eerst sinds de onafhankelijkheid groezelige kindjes. Op macro- en op microniveau, bij alle indicatoren van de Zimbabweaanse economie knipperen de rode lichtjes.

Wanbeleid van de regering-Mugabe en een misplaatst hervormingsprogramma van het Internationale Monetaire Fonds (IMF) zorgen sinds het begin van de jaren negentig voor een niet aflatende neerwaartse trend in de economie. De cijfers spreken boekdelen. De helft van de bevolking is werkloos, de inflatie schommelt rond de 60 procent, het begrotingstekort bedraagt ruim 15 procent van het bruto nationaal product (bnp), en de industriële productie liep opnieuw zeven procent terug. De economische groei bedroeg vorig jaar 0,5 procent en daalt dit jaar waarschijnlijk naar nul. ,,We verkeren in een diepe economische crisis, de ergste sinds de onafhankelijkheid', concludeert Bernard Mufute van de Confederatie van Zimbabweaanse Industrieën (CZI).

Zimbabwe verkeert in een economische noodsituatie. Maar het land is geen Afrikaanse bananenrepubliek. Het behoort tot de sterkste economieën van het continent, met een uitstekende infrastructuur en een goed opgeleide bevolking. De eerste jaren na de onafhankelijkheid in 1980 waren de topdagen van het regime-Mugabe. Hij wierp zich op als staatsman en predikte verzoening met de blanke minderheid, die alle economische touwtjes in handen had. Zijn regering verleende subsidies aan de kleinschalige zwarte boer die daarmee zijn voedselproductie dramatisch opvoerde. Veel geld vloeide naar sociale doelen. Tussen 1980 en 1985 nam het aantal schoolgaande kinderen met 700 procent toe. Zimbabwe kent sindsdien een van de allerlaagste percentages analfabetisme van het continent. Tot enkele jaren geleden was Zimbabwes BNP per hoofd van de bevolking het dubbele van het gemiddelde in zwart Afrika (Zuid-Afrika niet meegerekend).

Mugabe en zijn regeringspartij Zanu-PF erfden van het blanke minderheidsregime een afgeschermde economie. De toenmalige premier Ian Smith had vijftien jaar lang buitenlandse sancties getrotseerd door de eigen industrie met alle mogelijke middelen te beschermen. Deze staatsinmenging beviel de socialist Mugabe en hij baseerde zijn economische politiek op de door de overheid gesubsidieerde industriële sector van Ian Smith. Met succes: de economie groeide jaarlijks tussen de vier en vijf procent. De monopolies hielden Zimbabwe echter afgeschermd van de wereldmarkt. Het land trok onvoldoende investeringen aan waardoor niet genoeg werkgelegenheid ontstond voor het groeiend aantal schoolverlaters. Met tegenzin gooide Mugabe het roer om.

Onder leiding van de gerespecteerde minister van Financiën Bernard Chidzero nam Zimbabwe in 1992 het gebruikelijke medicijn van het IMF. De handel werd gedereguleerd en de munteenheid fors gedevalueerd, het overheidsapparaat afgeslankt, op de sociale uitgaven bekort en prijscontroles ingetrokken. De deuren werden wagenwijd opengezet, voortaan zouden de krachten van de vrije markt Zimbabwes economie bepalen.

Het IMF-medicijn was een overdosis. Vanaf de introductie van het IMF-beleid rende de productie achteruit. De industrie kreeg klappen te verduren waarvan zij niet meer herstelde. De textielsector stortte ineen en 20.000 banen gingen verloren. Tegen de grote zuiderbuur Zuid-Afrika, die wel zijn economie bleef subsidiëren, kon Zimbabwe niet op.

Een buitenlandse econoom erkent de tekortkomingen van het traditionele hervormingsprogramma van het IMF. Er werd geen rekening gehouden met de specifieke Zimbabweaanse omstandigheden. ,,De grootste misrekening was dat het IMF de vorming van een sterke zwarte middenklasse niet als prioriteit stelde', zegt hij. ,,Bovendien stelden de donoren zich uitzonderlijk hard op tegen Mugabe.' De relaties tussen Zimbabwe en de internationale financiële wereld zijn inmiddels zo goed als bevroren. IMF, Wereldbank en donorlanden zetten vrijwel alle hulp aan Zimbabwe stop wegens het veel te hoog uitgevallen begrotingstekort.

Begin jaren negentig, bij de lancering van het bezuinigingsprogramma, controleerde de blanke minderheid tachtig procent van 's lands rijkdom. Het positieve uitstralingseffect van de hervormingen bleef beperkt tot de economische bovenlaag. Dat zijn de blanken. De kleine zwarte zakenlui delfden al snel het onderspit. Zo blijft het potentieel van de zwarte ondernemers onbenut. De formele sector van de economie kromp door het IMF-beleid fors in en de werklozen vinden emplooi in de groeiende informele sector. In die zin is Zimbabwe een typisch ontwikkelingsland geworden.

Het IMF-recept gaat in tegen Mugabes socialistische principes. ,,Hij is er van overtuigd dat het IMF en de Wereldbank hem ten val willen brengen', zegt de buitenlandse econoom. De tegenstribbelende Zimbabweaanse regering voerde het IMF-beleid slechts ten dele uit. Zeker na de dood van minister van Financiën Chidzero was de geestdrift voor hervormingen verdwenen. Inmiddels heeft de president weinig opties over. Het land kan zelfs niet meer zijn olie- en elektriciteitsrekening betalen. De ironie wil dat veel van wat Mugabe in de eerste tien jaar opbouwde, in het tweede decennium kapotging. Onderwijs en gezondheidszorg zijn voor de gewone man nauwelijks meer te betalen.

Twintig jaar na de onafhankelijkheid hebben de zwarte armen en de zwarte middenstand weinig om Mugabe dankbaar voor te zijn. Waar de president wél in slaagde, is de opbouw van een zwarte elite rond de regeringspartij Zanu-PF. Corruptie en patronage namen een hoge vlucht. Mugabe, zijn maatjes uit de bevrijdingsstrijd en de familie van zijn tweede vrouw Grace Marufu blijken de grootste profiteurs. Zó slecht is het imago van de heersers dat Zimbabwanen tegenwoordig aan Mugabe en zijn makkers refereren als `de mafia'.

In de retoriek van de verkiezingscampagnes legt de grootste oppositiepartij, de Beweging voor Democratische Verandering (MDC), de nadruk op haar voornemen de corruptie rigoureus aan te pakken. Met terugwerkende kracht zal een MDC-regering diefstal van overheidsgelden onderzoeken en schuldigen bestraffen. Dat verklaart waarom de elite rond Mugabe tot het uiterste gaat om een overwinning van de MDC te voorkomen. Eddie Cross is woordvoerder Financiën van de MDC. Hij belooft een toename van de sociale uitgaven en vrij onderwijs onder een MDC-bewind. Hoe gaat hij dat straks betalen? ,,Door de corruptie af te schaffen en de troepen uit Congo terug te trekken.'

De MDC is een jonge en bonte coalitie tegen Mugabe en zijn Zanu-PF. Aan het hoofd staat ex-vakbondsleider Morgan Tsvangirai. De behendige maar weinig imposante Tsvangirai noemt zich een sociaal-democraat. ,,Wij zijn sociaal-democraten', verkondigt hij. ,,De MDC kan, door onze brede oriëntatie, ideologisch nooit zuiver zijn. Bovendien, de sociaal-democratie is een gulden middenweg, een spaghetti-mix.' Het eerste economische programma van de MDC vorig jaar legde nadruk op sociale programma's en sprak zich uit voor staatseigendom van sleutelindustrieën. Na het partijcongres in januari werd gekozen voor privatisering van staatsbedrijven, zelfs van de wegenbouw en gezondheidssector. ,,Het linkse programma van de vakbond heeft Tsvangirai bij de vakbond achtergelaten, bij de MDC is iedereen pragmatisch', lacht Eddie Cross. Hij is het voormalige hoofd van de werkgeversorganisatie.

Onder een MDC-regering verdwijnt iedere pretentie van een socialistisch beleid. Globalisering van de economie, de krachten van de vrije markt, de realiteit van de wereldomspannende Kentucky Fried Chicken-economie. Dat zijn de termen waarin de MDC-leiders denken. Afgezet tegen de slogans van Mugabe over imperialisme, rechten van de povo (het volk) en een voortdurende bevrijdingsstrijd tegen blank kolonialisme, klinkt het geluid van de MDC verfrissend. Ieder serieus hervormingsplan, of het nu van Zanu-PF of de MDC komt, blijft echter achterwege tot na de verkiezingen. Bezuinigingen horen niet bij het woordgebruik in verkiezingscampagnes. Integendeel, Mugabe verleende onlangs loonsverhogingen aan ambtenaren, dorpshoofden en veteranen, want die heeft hij nodig voor een zege.

Zimbabwe

In het artikel Alle seinen op rood voor Zimbabwe (in de krant van donderdag

27 april, pagina 14) staat ten onrechte dat de oud-minister van Financiën

Bernard Chidzero is overleden. Chidzero is ernstig ziek.