Brazilië retoucheert eigen slavenverleden

Brazilië pretendeert 500 jaar na de ontdekking door de Portugezen een `raciale democratie' te zijn. Vandaag: de moderne versie van het slavenzelfbestuur.

Verlegen trekt hij aan het zwarte vel van zijn arm. ,,Eerlijk gezegd had ik ons altijd als een gewoon Braziliaans dorp beschouwd', zegt Ronaldo (21). ,,Nooit geweten dat de dingen iets met die huidskleur te maken hadden.' Laaghangende wolken boven groene bergen. Een oerwoud vol papegaaien en apen. Daartussen de 86 hutjes van de gemeenschap die meer dan honderd jaar na de afschaffing van de slavernij, nu officieel de status van quilombo heeft gekregen. Oorspronkelijk een gemeenschap van gevluchte slaven, maar tegenwoordig betekent dit dat een dorpsgemeenschap collectief eigenaar wordt van de grond die haar leden verbouwen.

,,Hoewel de negers er samenleven onder wet van de lust, is het in alle opzichten een Republiek, en een bedreiging van de veiligheid van Kroon', schrijft de gouverneur van Pernambuco rond 1675 in een brief aan Portugese koning. De gouverneur heeft het over de beroemdste quilombo uit de Braziliaanse geschiedenis: de Republiek van Palmares. Bijna een eeuw lang wisten de 20.000 weggelopen slaven van Palmares zich te verdedigen tegen de Portugezen en de Nederlanders die het gebied tussen 1630 en 1654 bestuurden.

In zijn brief aan de koning beschrijft de gouverneur de sterke militaire organisatie van Palmares onder leiding van de Afrikaanse koning Zumba. Hij vertelt ook over de tactiek van Zumba om elke nieuwe inwoner van Palmares pas de vrijheid te geven als hij of zij minstens één andere slaaf heeft bevrijd. ,,De situatie vraagt om een definitieve oplossing', schrijft de gouverneur. In 1694 wordt de Palmares door een leger van slavenjagers met de grond gelijk gemaakt. De nieuwe koning Zumba wordt vermoord.

,,Zumba', knikt Ronaldo. Natuurlijk had hij wel eens van de mythische slavenleider gehoord. Alleen, hij had het verhaal van Palmares nooit in verband gebracht met zijn eigen geschiedenis. Ook zijn dorp was ooit eerder een quilombo, leerde hij nu. Voortgekomen uit de vlucht van drie slavinnen uit de nabijgelegen suikerplantage. ,,Daar dacht je nooit over na.'

Ook Ronaldo heeft de wereld altijd bekeken door de roze bril die Brazilië zijn eigen slavengeschiedenis heeft opgezet. De Braziliaanse slavenhouder zou `milder' zijn geweest, `humaner' dan die in de andere kolonies, is de officiële mythe. Historici baseren zich vaak op de romantische beschrijvingen door de Braziliaanse socioloog Gilberto Freyre van het leven op de suikerplantages in Bahia. ,,Freyre toont overtuigend aan dat Braziliaanse slaven konden rekenen op de vriendelijkheid van hun meester', schrijft de Amerikaan Waldo Frank over het `grote verschil' tussen de Braziliaanse en de Amerikaanse slavernij.

De feiten spreken dit beeld echter tegen. Gemiddeld ging een slaaf in Brazilië niet langer dan zeven jaar mee. Brazilië haalde meer slaven uit Afrika dan elk ander land. Halsijzers, kettingen en ijzeren maskers hoorden tot de `normale' uitrusting om een slaaf te bedwingen. In de goudmijnen van Minas Gerais stierven de slaven als vliegen, waar het `koken' van een slaaf in heet water behoorde tot de gebruikelijke straffen. Uiteindelijk was Brazilië in 1888 het laatste land ter wereld dat de slavernij afschafte. In 1879 noteert de kapitein van de Engelse oorlogsbodem Fawn bij de inbeslagname van een Braziliaans slavenschip: ,,De ongelukkigen waren in de meest gruwelijke staat, ontbonden door de pokken, blind door oogziekten, sommigen kropen als levende skeletten onder de doden uit. (..) Het is verbijsterend dat ze het tot hier overleefd hadden.'

Het is één van de weinige geschreven getuigenissen die resteren van de Braziliaanse slavengeschiedenis: in 1888 werden in de hoofdstad Rio alle documenten over de slavernij vernietigd.

Dit is het derde deel van een korte serie over Brazilië. Eerdere afleveringen verschenen op zaterdag 22 april en dinsdag 25 april.

Brazilië

In het artikel Brazilië retoucheert eigen slavenverleden (in de krant van woensdag 26 april, pagina 6) is sprake van een in 1694 vermoorde koning Zumba. De juiste naam is Zumbi, hij was de opvolger van koning Zumba.

    • Marjon van Royen