Democratie van witte, bruine en zwarte billen

Brazilië pretendeert 500 jaar na de ontdekking door de Portugezen een `raciale democratie' te zijn geworden. Vandaag: De heilzame werking van zwarte melkmoeders op witte kindertjes.

Angela is zwart. Of nu ja, zwart. Met haar volle lippen en kroezende haren zouden mensen in Europa haar zo noemen. Maar niet in Brazilië. ,,Ik weet niet of ik zwart of wit ben'', zegt Angela. ,,Wij kijken hier niet naar kleur.'' Net als de rest van de Brazilianen is ze er heilig van overtuigd: in Brazilië heerst `raciale democratie'. Dit land met zijn zwoele taal en zachte manieren kent geen discriminatie.

Het heeft er ook alle schijn van. In de straten van Rio wordt gemengd gezoend, gevreeën en geflirt. Witte, bruine en zwarte billen worden opzichtig in de strijd om de liefde geworpen. Ook tijdens kantooruren, ook in de rij voor het postkantoor. De liefde is vrij en kleurenblind. En de producten ervan bevolken al eeuwenlang het land van de raciale regenboog.

Het is een mythe die in jaren twintig het best werd verwoord door de socioloog Gilberto Freyre. Brazilië, het land dat geen oorlog of racisme kent. ,,Anders dan de rest van Latijns-Amerika, is de Braziliaan door liefde ontstaan'', staat in een Braziliaans schoolboekje. De nadruk wordt gelegd op de `gretige naakte indiaansen' die de eerste Portugezen tegemoet zwommen. Later waren er de `ervaren mulatinnen' die de blanke jongeheren van de plantage in de liefde inwijdden. Zo zou de Braziliaanse regenboog zijn ontstaan. Indiaanse en Afrikaanse slavinnen die zich uit lust aan de Portugese veroveraar gaven.

En zo wás het ook. Bijna.

Mondjesmaat, en pas heel laat lieten de Portugezen hun vrouwen uit Europa overkomen. Waren de dames eenmaal op de plantage geïnstalleerd, dan mochten ze hun bleke neusjes niet buiten de deur van het grote huis steken. De suikerbaronnen stopten hun blanke dochters liever in het klooster dan ze aan een `mindere' partij uit te huwelijken. De kindertjes van Brazilië werden dus gebaard door zwarte vrouwen. Hoe meer baby`s, hoe beter. Elk kind was kapitaal in een land dat op slavenarbeid is gebaseerd. Vrije liefde werd gestimuleerd – althans bij slavinnen. Zodra een moeder ophield met borstvoeding, werd het kind bij haar weggehaald.

Bij de afschaffing van de slavernij in 1889 was de meerderheid van de bevolking zwart of gekleurd. Niemand had meer een traditie, een stam of familie. De blanke elite, die zich nog steeds aan Europa spiegelde, voelde zich ongemakkelijk in dit nieuwe land. Vier eeuwen rassenmenging konden echter niet meer worden teruggedraaid. En zo ontstond het idee van `opwitten van het Braziliaanse ras'.

Het Europese racisme is gebaseerd op het idee dat het superieure blanke ras niet `besmet' mag worden met zwart bloed. Wie dat wel is, hoort automatisch bij `zwart'. In Brazilië draaide men het om: hoe meer (superieur) blank bloed erbij gepompt wordt, hoe witter. ,,Vóór het einde van de eeuw is de zwarte in Brazilië verdwenen'', voorspelde een parlementslid in 1923. Racisme met het vriendelijk gezicht van gemengde huwelijken, vrije moraal en gekleurde kindjes.

De socioloog Gilberto Freyre legde in 1933 een wetenschappelijke basis voor zijn `raciale democratie'. Freyre's stelling was dat de zwarte huisslavinnen met hun Afrikaanse sprookjes, godsdiensten en dansen de blanke cultuur meer veranderderd hebben dan de blanke de zwarte. Volgens Freyre leerden de witte slavenhouderskindertjes van hun zwarte `melkmoeders' een ,,menselijke goedheid, een warmte en een tederheid waartoe geen Europese blanke in staat is.'' Zo vormden zwart en wit samen in harmonie het Braziliaanse ras.

Maar waarom zijn anno 2000 de sloppenwijkbewoners van Brazilië zwart? Waarom zijn politici en ondernemers wit? En waarom zijn de acteurs van de populaire soap-series alleen zwart als ze een arme of een slaaf spelen? ,,Het Braziliaanse rassenvooroordeel bestaat eruit dat men zegt dat het niet bestaat'', schrijft de Amerikaanse Brazilië-deskundige Joseph Page. ,,Door de mythe van de raciale democatie blijft de zwarte op de onderste sport van de ladder staan.''

Dit is het tweede deel uit een korte serie. De eerste aflevering verscheen afgelopen zaterdag.