Perifeer Turks

Het West-Joegoer is een kleine Turkse taal die gesproken wordt in het noordwesten van China. Taalwetenschapper Marti Roos maakte een beschrijving.

ZELF MOCHT ZE in het gebied geen veldwerk verrichten: bij aankomst bleek ze één papier tekort te komen. Het weerhield Marti Roos er niet van de taal van de West-Joegoeren, woonachtig in het autonome gewest Soenan Joegoer in de provincie Gansu in het noordwesten van China, in kaart te brengen. Afgelopen dinsdag promoveerde ze bij Frits Kortlandt, in Leiden hoogleraar vergelijkende taalwetenschappen, op een beschrijving van de Turkse minderheidstaal. Belangstellenden kregen het proefschrift op cd-rom, een handelseditie verschijnt tezijnertijd in de reeks Turcologica van de de Duitse uitgeverij Harrassowitz.

De Joegoeren, ruim 12.000 in getal, vormen een van de 56 officieel erkende nationaliteiten in China. Ze wonen in een regio waar vier taalfamilies, de Turkse, Mongoolse, Tibetaanse en Chinese, samenkomen. Het West-Joegoer, dat een kleine vijfduizend sprekers heeft, is een ongeschreven Turkse taal. Roos: ``Omdat hij zich aan de rand van het Turkstalige areaal bevindt, en niet heeft deelgenomen aan ontwikkelingen die centrale Turkse talen als het Turks, het Kazaks en het Nieuw-Oeigoers hebben doorgemaakt, zijn er nog altijd kenmerken te vinden die ook al werden aangetroffen in de oudste Turkse bronnen uit de achtste eeuw, maar die elders verloren zijn gegaan. Dat maakt het West-Joegoer interessant voor wie de oorsprong van de Turkse taalfamilie wil reconstrueren.''

Roos kwam het West-Joegoer op het spoor via een publicatie uit 1985 van twee Chinese turkologen. Vervolgens ontmoette ze een Leidse collega die Chinees deed in China toevallig een spreker van die minderheidstaal, Zhong Jinwen geheten. Roos: ``Hij is verbonden aan de Centrale Universiteit voor Nationaliteiten in Peking. We zijn met elkaar gaan corresponderen en toen hij in 1994 voor een congres naar Duitsland kwam, heb ik hem opgezocht. In Nederland heb ik, aan de hand van een vragenlijst die ik aan hem voorlegde, mijn eerste opnamen van het West-Joegoer gemaakt. Hij was het ook die de papieren voor me organiseerde om een jaar later in Soenan Joegoer zelf een paar maanden veldwerk te kunnen doen. Dat liep mis omdat ik na aankomst in Hongwansi naar Zhangye moest, even buiten Soenan Joegoer, om de verleende toestemming te laten ratificeren, wat spaak liep. Reisgenoot Zhong Jinwen is teruggaan om mijn koffers op te halen en vond enkele West-Joegoeren bereid om speciaal voor mijn onderzoek 2 à 3 uur naar Zhangye te reizen. Ook heb ik opnames gemaakt in Lanzhou en Peking.''

De eerste taalkundige die de Joegoeren opzocht was Sergei Malov, een Russische turkoloog. Hij hield zich vooral bezig met het West-Joegoer en maakte begin vorige eeuw geluidsopnames op wasrollen die in St. Petersburg worden bewaard. Roos: ``Pas in de jaren vijftig is zijn werk fatsoenlijk gepubliceerd, op het moment dat de Chinezen in het kader van een grootscheepse inventarisatie van de aanwezige minderheden in hun land zelf ook onderzoek naar het West-Joegoer begonnen te doen.''

Roos' proefschrift bestaat uit drie delen: een grammatica, twintig teksten en een woordenlijst. In de beschrijving van de grammatica is er speciale aandacht voor historische ontwikkelingen. Zo is klinkerharmonie, een kenmerk van Turkse talen waarbij de klinkers in twee groepen uiteenvallen en er binnen één woord slechts klinkers uit één groep zijn toegestaan, in het West-Joegoer vrijwel verdwenen. Ook treedt in deze perifere taal het zeldzame verschijnsel van preaspiratie op: een h-achtige klank volgend op een klinker en voorafgaand aan een stemloze medeklinker, zoals in aht (paard). Roos: ``De woordenschat staat onder stevige invloed van het Chinees. Dat blijkt uit de hoeveelheid leenwoorden, een vijfde van het totaal, maar ook uit woordgrappen. Zo kan het West-Joegoerse tahqagy naast `kip' ook `prostituee' betekenen omdat het Chinese ji, al naar gelang de toon die het krijgt, die twee woorden aanduidt.'' Oudere Mongoolse en Tibetaanse leenwoorden maken in rap tempo plaats voor Chinese. Overigens blijkt uit Roos' onderzoek dat jongeren een andere uitspraak en woordkeus hanteren en een aantal grammaticale vormen niet meer gebruiken.

de slimme monnik

Van de teksten – folkloristische verhalen van oudere vrouwen met titels als `De slimme monnik' of `Oom wolf op bezoek' en daarnaast een serie zegswijzen – heeft Roos er enkele zelf opgenomen, maar het leeuwendeel kreeg ze aangereikt van Zhong Jinwen. Roos: ``Hij heeft ze in 1992 persoonlijk opgenomen in de dorpen waar het West-Joegoer nog wordt gesproken. Samen hebben we de teksten uitgewerkt.'' Het laatste deel van Roos' proefschrift bevat een uitvoerige woordenlijst met etymologisch commentaar.

De toekomst van het West-Joegoer is onzeker. Roos: ``In de dorpen spreken ook de kinderen nog West-Joegoer, maar de invloed van het Chinees is onmiskenbaar. Dat wordt gebruikt om te schrijven en ook fungeert het als contacttaal voor de groepen Joegoeren onderling. Ik heb de indruk dat het aantal sprekers afneemt. Het is een arme streek waar de mensen leven van de veeteelt en wie economisch hogerop wil probeert een bestaan buiten Soenan Joegoer op te bouwen. En buiten dat gewest zijn de West-Joegoerse taalgemeenschappen niet groot genoeg om het spreken van de taal in stand te houden. Een lichtpuntje is het dat onlangs de eerste West-Joegoer op zijn eigen taal is gepromoveerd. Ik hoop dat hij onder de West-Joegoeren de belangstelling voor hun taal weet aan te wakkeren.''

Zie ook http://www3.cybercities.com/w/

westernyugur/index.htm

    • Dirk van Delft