Minister Zalm is nog lang niet uitgegoocheld

Hoe komt het kabinet ineens aan jaarlijks 6 miljard gulden extra investeringen?

Het kabinet heeft in de jaren 2000-2002 driemaal een bedrag van circa 6 miljard gulden uit te geven voor `nieuwe investeringen', zo maakte premier Kok vorige week bekend. Het dubbele van wat minister Zalm eerder had aangegeven als extra ruimte op de rijksbegroting. En in de praktijk ligt het totale bedrag voor extra uitgaven nóg hoger dan Kok heeft aangegeven. Dit jaar is er geen 5,5 miljard gulden maar 10 miljard gulden extra beschikbaar. Volgend jaar geen 6,5 maar 11 miljard en in 2002 wederom geen 5,5 maar 10 miljard. Van die 10 miljard gulden moet echter ook nog de stijging van de lonen bij de rijksoverheid betaald worden. Bij de presentatie van de meevallercijfers, vorige week, liet premier Kok de stijging van de lonen, jaarlijks 4,5 miljard gulden, voor het gemak maar even buiten beschouwing. Op de ontwikkeling van de lonen heeft de regering namelijk toch geen invloed. Blijft dus over gemiddeld 6 miljard.

Waar komt het extra geld verder vandaan? Nieuwe meevallers of gegoochel van Zalm? Beide.

Een deel van het verschil tussen de 3 miljard van Zalm en de definitieve 6 miljard van vorige week is `oud geld'. De 3 miljard van Zalm was gecorrigeerd, geschoond. De automatisch stijgende kosten voor ontwikkelingssamenwerking (die groeien mee met het bruto binnenlands product) en de toegezegde 680 miljoen compensatie voor WO-II slachtoffers waren daarvan al afgetrokken. Dat zijn kosten die al ingeboekt stonden en waar de ministers toch geen zeggenschap meer over hebben. Door ze weg te laten, gaf Zalm aan dat het resterende bedrag `vrij' was om `leuke dingen' mee te doen.

Een ander deel van het verschil tussen de 3 en de 6 miljard, ongeveer 1,25 miljard gulden jaarlijks, komt uit de meevallers in het Fonds Economische Structuurversterking (FES). Het FES is een zogenoemd verdeelfonds waarmee onder meer infrastructurele projecten als snelwegen en kabelnetten worden gefinancierd en dat wordt gevoed door rentemeevallers en aardgasbaten.

Dankzij de aanpassing van de dollar en olieprijs nemen ook de aardgasbaten toe. De aardgasprijs is namelijk gekoppeld aan de olieprijs. En die is gestegen. Bij het opstellen van het regeerakkoord heeft de coalitie op basis van de toenmalige economische ramingen berekend hoeveel er in het FES terecht zou komen deze regeerperiode. Dankzij de gunstige economische groei nemen die inkomsten toe. En volgens de afspraken mag extra ruimte in het FES gebruikt worden voor nieuwe uitgaven aan de economische structuur.

Ook heeft het kabinet de verwachte opbrengsten van de verkoop van de staatsdeelnemingen naar boven bijgesteld. De veiling van de GSM-frequenties zal meer opbrengen dan in het regeerakkoord was verwacht en de verkoop van de staatsdeelnemingen in KPN zal eerder plaatsvinden dan gepland. De opbrengsten worden gebruikt om de staatsschuld mee af te lossen, maar de vrijvallende rentelasten gaan linea recta naar het FES.

De extra inkomsten in het FES bedragen ongeveer 1,6 miljard gulden per jaar. Daarvan wordt, zo blijkt nu, ongeveer 1,25 miljard gulden toegevoegd aan de uitgavenmeevaller. Dit geld mag, zo heeft de coalitie afgesproken, alleen maar uitgegeven worden aan projecten die de economische structuur versterken.

Maar toen de uitgavenmeevaller en het FES bij elkaar waren opgeteld, bleken er nog steeds wensen over te zijn. En in het FES zat nog steeds een beetje extra geld, dat echter kon niet ingezet worden omdat er geen infrastructurele projecten meer waren om geld in te steken. Een deel van de resterende uitgavenwensen, zoals onderwijs en wachtlijsten, voldeden kortom niet aan de FES-criteria.

Dankzij een vooruitziende blik van D66-leider De Graaf bij het opstellen van het regeerakkoord kon ook voor de resterende extra miljoenen uit het FES een oplossing worden gevonden. Hoewel er feitelijk niets meer mag worden betaald uit het FES, is toch nog eens 350 miljoen gulden van de nieuwe uitgaven indirect uit dat fonds gefinancierd. Dat ging zo.

De aanleg van de Betuweroute en de Hogesnelheidslijn zoals die begroot staan bij Verkeer en Waterstaat (V&W) zit nogal complex in elkaar. V&W betaalt `zelf' van haar begroting een deel, het FES draagt bij aan de aanleg en er wordt een deel privaat gefinancierd. Door een deel van de door V&W te betalen gelden aan het FES toe te rekenen, ontstaat weer ruimte op de begroting van het departement. En dat geld is voor Zalm.

Dankzij het bruggetje van De Graaf, zoals de constructie is gaan heten, mag deze extra ruimte op de departementale begroting worden gebruikt voor nieuwe uitgaven. Geen randvoorwaarden meer als verplicht investeren in infrastructuur, maar gewoon, nieuw vrij besteedbaar geld. Het bruggetje is nu 350 miljoen gulden `breed'. En dat is tevens de maximale ruimte, meldden ingewijden. ,,Er is heel scherp gevaren bij de berekeningen'', aldus een ambtenaar van Financiën. Anders gezegd: de extra ruimte in het FES is op.

Dat betekent ook dat de maximale omvang van de uitgavenmeevaller hiermee definitief is. Alle sluiproutes zijn bewandeld, alle ruimte is benut. Het is 10 miljard dit jaar, 11 volgend jaar en 10 in 2002. Tenminste, als de dollarkoers ongewijzigd blijft, en als de olieprijs zo blijft. En wie zegt er dat de aandelen KPN niet nog meer, of, doemscenario, minder zullen opbrengen dan nu te voorzien is. Nee, Zalm is nog lang niet uitgegoocheld.