Gods moordmachine

De moslim- extremistische Hizbullah-beweging vermoordde de afgelopen jaren honderden mensen in Turkije. Maar vocht de beweging voor God of voor het (Turkse) Vaderland?

Altijd als haar vader, imam in Diyarbakir, vijf minuten later dan normaal thuiskwam, werd Amine (22) bang. Op 29 augustus 1992 bleek die angst gegrond. Een jongetje kwam aanrennen om te vertellen dat haar oom, het hoofd van de inmiddels verboden Links-Koerdische HEP-partij, was doodgeschoten. Ik stormde het huis uit, vertelt Amine. ,,Tweehonderd meter verder lag een lijk dat met kranten was bedekt. Ik dacht dat het mijn oom was. Maar toen ik een krant wegnam, zag ik dat het mijn vader was. Hij was zo mooi, ik kon niet geloven dat het leven hem verlaten had. Maar hij was dood, en hij komt nooit meer terug.''

De maanden voor die fatale dag in augustus waren moeilijk geweest. Steeds vaker kreeg haar vader die in de moskee vooral over mensenrechten preekte, telefoontjes en brieven waarin hem te verstaan werd gegeven dat zijn verblijf op aarde bijna was afgelopen. En Amine merkte al langer dat haar familie, die tot de Koerdische elite van Diyarbakir behoorde, slecht lag bij de Turkse autoriteiten. Zo deelde de oom van de HEP-partij, in het dagelijks leven advocaat,veel eisen met de Koerdische Arbeiderspartij (PKK) van Abdullah Öcalan.

Wie vermoordde Amine's vader? Jarenlang deed de Turkse politie, vertelt ze, niets om de zaak op te lossen. Tot januari. Toen begonnen de autoriteiten een grootscheepse actie door heel Turkije tegen aanhangers van de moslim-extremistische Hizbullah-beweging. `Strijders van God' – de letterlijke vertaling van Hizbullah – die in Gaziantep werden opgepakt, hebben inmiddels bekend de vader van Amine doorzeefd te hebben met kogels op bevel van de leiding van Hizbullah. Voor de Turkse autoriteiten is daarmee de kous af: de moord op de `linkse' Koerdische imam was één van de vele in de strijd tussen de moslim-extremisten van Hizbullah en hun tegenstanders.

Maar in de ogen van Amine is dat maar een deel van het verhaal. Ze wist al lang dat Hizbullah haar vader had vermoord, al was het maar omdat een van haar buren de aanslag zag gebeuren en wist dat de moordenaars behoorden tot Hizbullah. ,,Ik vertel het jullie'', zei de buurman, ,,maar ik ben te bang om het aan de rechter te vertellen, want dan krijg ik ook problemen.''

Maar in opdracht van wie moordden de `Strijders van God'? De man die de trekker overhaalde, kende haar vader niet. De politie vertelde dat hij de volgende dag in de krant las wie hij had vermoord. Amine denkt dat het bevel om haar vader te vermoorden van de autoriteiten kwam. ,,Die vonden mijn vader een lastpost en wilden hem kwijt." Eigenlijk dacht ze dat al de dag van de moord zelf. ,,De politie was onmiddellijk ter plekke. Ze moeten er al zijn geweest toen de moord plaatshad. Wij denken dat zij er waren om de moordenaars te beschermen.''( tegen een lynchpartij red.) In het ziekenhuis nam de politie de stoffelijke resten van haar vader onmiddellijk in beslag. Toen de familie de imam mee wilde nemen, begon de politie te slaan. De bloedvlekken zaten nog op Amine's hoofd toen ze haar vader begeleidde naar zijn laatste rustplaats. Bij het kerkhof filmde de politie iedereen die haar vader de laatste eer bracht. ,,Alsof wij de criminelen waren.''

Amine gaat binnenkort in Straatsburg de moord op haar vader aankaarten bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. Want in Turkije kun je je recht niet halen, vindt Amine. Op de aanklacht staan niet alleen de namen van de twee `Strijders van God', maar ook die van (de toenmalige premier, inmiddels president) Demirel. ,,Hizbullah heeft niets met de islam te maken'', zegt Amine. ,,De islam wil niet dat je mensen vermoordt. Hizbullah is een tak van de regering en had alleen maar tot doel om lastposten uit de weg te ruimen.''

Nieuwe affaire

Amine is niet de enige in Turkije die zo denkt. Nadat de belangrijkste leider van de moslim-extremisten, Huseyin Velioglu werd gedood bij een vuurgevecht in januari dat live op Turkse televisie was te zien en de politie de Hizbullah-beweging op begon te rollen, zetten steeds meer waarnemers in Turkije vraagtekens bij de betrokkenheid van de staat. Hoe kon het gebeuren dat de beweging jarenlang ongemoeid werd gelaten maar ineens binnen een paar weken kon worden weggevaagd? Waarom richtte de beweging die in Turkije de shari'a, de islamitische wet, wil invoeren, zich vooral tegen de PKK die zij haatte omdat zij van huis uit marxistisch-leninistisch was en liet zij het Turkse leger ongemoeid terwijl dat al sinds de tijd van Atatürk waakt over het seculiere karakter van de Turkse staat? En waarom werd tot nu toe vrijwel geen enkele van die moorden op sympathisanten van de PKK opgelost?

De Hizbullah is daarmee een nieuwe `affaire' geworden in de Turkse politiek. De Hizbullah die de islamitische wet met strikte scheiding tussen mannen en vrouwen, sluiers en lijfstraffen wil invoeren, laat de meeste Turken koud. Wat hun opwinding veroorzaakt is de betrokkenheid van de staat. Steeds meer Turken die al vaker hebben meegemaakt dat het staatsapparaat de wet buigt als het zo uitkomt, geloven dat de autoriteiten de Hizbullah gebruikten om de `vijfde kolonne' van de PKK in het Koerdische gedeelte van Turkije te elimineren. De emoties liepen zo hoog op dat de generale staf van het leger een kregelig communiqué verstuurde waarin niet de strijdkrachten, maar een ongezonde belangstelling voor de islam als ultieme oorzaak van de gruwelen van Hizbullah werd aangemerkt. ,,Dat krijg je er nu van als je geloof en politiek gaat vermengen'', reageerde ook premier Ecevit. En de Turkse politie liet fijntjes weten in de jaren 1994 tot 1999, toen zij volgens critici de Hizbullah aanmoedigde of in ieder geval ongemoeid liet, meer dan duizend sympathisanten van de beweging te hebben opgepakt.

Ook de inmiddels meer dan zestig lijken die de Turkse politie dit jaar in `moordhuizen' over heel Turkije heeft gevonden, wijzen niet per definitie in de richting van betrokkenheid van de Turkse autoriteiten bij Hizbullah. Zo werden in een Hizbullah-huis in Konya de stoffelijke resten gevonden van Konca Kuris. Deze vrouw had niets met de PKK te maken maar stond bekend als een gelovige, maar uiterst liberale theologe, die de positie van de vrouw in de islam wilde verstevigen. Veel moslim-fundamentalisten haatten Kuris om haar frivole suggesties. Als mannen volgens de Koran in het Paradijs recht hebben op maagdelijke vrouwen om aan hun gerief te komen, waarom zouden er dan voor vrouwen geen maagdelijke mannen in het verschiet liggen, merkte zij op. In het martelcentrum van de Hizbullah in Konya (waar elke ondervraging, aldus bronnen bij justitie, op videocassette werd opgenomen) kwam zij terug op haar woorden. Maar voor Hizbullah was dat te laat – toen haar stoffelijke resten werden teruggevonden, kon zij alleen nog aan de hand van gebitsgegevens worden geïdentificeerd.

Ook veel andere slachtoffers van Hizbullah hadden weinig tot geen banden met de PKK. Het waren meestal zakenlieden die de moslim-fundamentalische zaak ironisch genoeg een warm hart toedroegen. Waarom ze werden vermoord, is vooralsnog onduidelijk. Misschien dat ze niet zuiver genoeg in de leer waren of misschien dat ze simpelweg niet voldoende geld aan Hizbullah wilden geven – voordat ze doodgemarteld werden moesten de slachtoffers hun creditcard inleveren, die daarna door Hizbullah werd gebruikt.

Moordhuizen

Maar de lijken die nu worden gevonden vertellen critici weinig over de essentie van de beweging. Want de `moordhuizen' stammen uit de laatste fase van Hizbullah, die rond 1997 begon. Het leger had de strijd met de PKK toen al min of meer gewonnen en had dus geen geheim wapen meer nodig om de `vijfde kolonne' te liquideren. Het leven voor Hizbullah werd moeilijker in het zuidoosten door de acties van de politie, aldus terrorisme-expert Faik Bulut, die een boek over de beweging schreef, waarna leiders naar het westen van Turkije uitweken. Omdat de `Strijders van God' inmiddels ook wel door hadden dat de shari'a het nooit zou redden in Turkije en zij daarnaast toch wel buitengemeen op geld gesteld waren, kozen ze langzamerhand het `gewone' criminele pad. Dat eindigde, zoals nu is gebleken, met het doodmartelen en beroven van zakenlieden in `moordhuizen'. Volgens Bulut zijn er zelfs aanwijzingen dat Hizbullah in die laatste fase hand- en spandiensten verrichtte voor de mafia.

Maar daarvoor speelde de beweging een belangrijke rol in het Koerdische gedeelte van Turkije en die had alles met de PKK te maken. Een ex-lid vertelde aan het persbureau IPS hoe hij bij Hizbullah was gekomen. ,,De eerste aanhangers waren bijna allemaal afkomstig van (religieuze red.) imam-hatip-scholen en islamitische intellectuelen. We praatten over filosofie, de wet en de islam.'' Niet alleen intellectueel was de Hizbullah verfrissend: ,,De Hizbullah betaalde me elke week een toelage die vijf keer hoger was dan mijn familie zich kon permitteren. Mijn familie was daar ook erg blij mee en ging ook bij de beweging.'' Maar in 1994 kwam de omslag. Het Turkse leger had het toen erg moeilijk tegen de PKK. Vanuit Noord-Irak, dat sinds de Golfoorlog een autonome enclave was geworden, voerden de aanhangers van Öcalan aanvallen uit op Turks grondgebied. Voor het eerst was het niet uitgesloten dat de PKK in Turkije duurzaam voet aan de grond zou krijgen. ,,Een uitgelezen groep Hizbullah-aanhangers moest naar de bossen'', aldus het ex-lid. ,,Mijn oom, die veel geld uitgaf hoewel hij werkloos was maar nauwe banden met de politie had, was er ook. Daar hoorden we van een verandering in strategie. De leider zei: we staken onze strijd tegen de staat. We richten ons tegen de PKK, dan zal de staat ons niet lastig vallen. Zodra we daarmee klaar zijn, gaan we verder met de staat.'' Het ex-lid was niet overtuigd en vertelde zijn oom uiteindelijk dat hij ervan doorging. ,,Drie uur later pakte de politie mij op – voor het eerst in vier jaar.'' Uiteindelijk kwam hij naar Istanbul, maar zijn oom, die ook twijfels kreeg, was minder fortuinlijk – Hizbullah wurgde hem, nadat zij eerst voor grote brandwonden op zijn geslachtsdelen hadden gezorgd.

Ook voor de theehuiseigenaar uit Diyarbakir heeft Hizbullah alles met de PKK te maken. Zoals zoveel andere inwoners van Diyarbakir wil hij er graag over praten, op voorwaarde dat hij onherkenbaar blijft. Want, zo zegt hij, in het verleden was al te grote loslippigheid in Diyarbakir meestal de voorbode van groot naderend onheil. Als geen ander heeft de theehuisbaas Hizbullah in Diyarbakir gevolgd, want zijn theehuis ligt op een steenworp afstand van de panden waar de politie onder het beton dertien lijken, verpakt in plastic tassen, aantrof. De slachtoffers waren zo gemarteld en verminkt dat ze eigenlijk alleen door een varkenstouw bij elkaar werden gehouden. Een veertiende lijk lag in de koelkast. ,,Wij kennen de Hizbullah al vanaf 1991. Sinds die tijd hebben ze alleen aanslagen uitgevoerd op democratische Koerden en aanhangers van de PKK. Allah is zo machtig, die heeft geen soldaten nodig. Een moordmachine voor de Turken, dat was Hizbullah.''

De theehuiseigenaar wist het altijd onmiddellijk als een moord door Hizbullah werd gepleegd. ,,Ze gebruikten 7.65 pistolen en doodden met één schot.'' In de gruwelijkste periode van de oorlog in het zuidoosten na de Golfoorlog maakte Hizbullah in de straat waar het theehuis ligt, eens op een dag vier mensen af. Omstanders waren zo bang, vertelt hij, dat ze de lijken lieten liggen tot de politie kwam – omdat al te grote zorgzaamheid voor de doden vrijwel onvermijdelijk in de gram van Hizbullah zou resulteren. De angst was in die periode zo groot, dat winkels 's middags om drie uur dicht gingen en cafes om vijf uur. En de politie? ,,Ik zal je vertellen wat de politie deed'', aldus een werkloze theehuisbezoeker. ,,In die tijd zat ik op de middelbare school. Daar vochten we vaak met aanhangers van de Hizbullah. Als de politie kwam, werd iedereen opgepakt. Echter op het bureau werden de Hizbullah-aanhangers meteen weer vrijgelaten, maar wij konden de bak in.'' Een schoolkameraad valt hem bij. ,,Wij mochten geen wapens dragen, maar de Hizbullah liep ongestraft met pistolen op straat.'' ,,En hoe kan de politie nu net doen alsof ze dat Hizbullah-huis hier op de hoek niet kennen'', vraagt Suleyman, die een restaurant runt in Diyarbakir. ,,Ik ken degene die de meters opneemt in de buurt. Hij heeft al lang geleden van de politie te horen gekregen dat hij, wat er ook gebeurde, niet bij dat huis mocht gaan kijken.''

Dames in bikini

Weinig inwoners van Diyarbakir geloven dat Hizbullah zwaar-religieus waren, zoals de autoriteiten nu willen doen geloven. ,,Waarom ging de Hizbullah niet naar (de badplaats red.) Antalya om daar om daar dames in bikini te elimineren?'', aldus een bestuurslid van de Links-Koerdische HADEP-partij. ,,Bikini's, daar heeft de islam het toch ook niet zo op? Maar dat deden ze niet, ze vermoordden alleen maar Koerden. Ook de zakenlieden die nu worden gevonden, zijn vrijwel allemaal Koerden.'' Weinigen in Diyarbakir geloven dat de autoriteiten niet wisten wat de Hizbullah deed. Want na de staatsgreep van 1980 was Diyarbakir een belegerde vesting, waar, zoals een commentator het uitdrukte, ,,nog geen vogel kon vliegen zonder dat de autoriteiten het wisten.'' Ook de politie wist wie bij Hizbullah hoorde, aldus een andere theehuisbezoeker, maar deed niets. ,,Ik heb het eens een keer gezien dat iemand van de Hizbullah iemand op straat hier doodschoot. Toen de politie eraan kwam, ging de moordenaar snel voor het postkantoor zitten en deed hij net of hij een bedelaar was. De agenten kennen Diyarbakir net zo goed als wij en ze wisten dat hij het had gedaan, maar toch liepen ze door.''

Velen in Turkije zijn voorstander van een nieuw onderzoek naar de banden tussen staat en Hizbullah. Nieuw, want al eerder probeerde een speciale onderzoekscommissie van het Turkse parlement de waarheid boven tafel te krijgen. Tegenover de commissie erkende het hoofd van de politie in Batman waar vooral Koerden wonen, dat de `Strijders van God' in een aantal kampen van staatswege vuurwapentraining kregen. De Turkse gendarme, zo voegde hij daaraan toe, gaf logistieke hulp aan Hizbullah. Dit gesprek werd door een rechter opgenomen op cassette. De magistraat, Akman Akyürek, kwam in 1997 om het leven bij een verkeersongeluk. De cassette verdween. Een televisieprogramma dat op het gesprek wilde terugkomen, werd op het allerlaatste moment op instigatie van de Turkse legertop verboden. Sinds enige tijd groeit de verdenking dat wapens die het leger in Batman `mist', doorgespeeld zijn aan Hizbullah. Premier Ecevit toonde zich ,,bezorgd'' over deze berichten. ,,Alles wordt snel helder'', beloofde de premier.

Amine heeft de hoop opgegeven dat de Turkse regering volledig inzicht in de dood van haar vader zal geven. Ze verwacht die helderheid te krijgen van Straatsburg, waar het Europese Hof van de Rechten van de Mens zetelt. Ze hoopt dat `Straatsburg' binnen twee jaar uitspraak doet en flink uithaalt naar de Turkse autoriteiten. Het zou haar helpen om iets minder vaak aan de moord op haar vader te denken. Elke nacht verschijnt haar vader nog in haar dromen. ,,Ik ben niet dood'', zegt hij dan, ,,Ik heb me alleen maar verstopt in een kast.''

Daar moest de imam toezien hoe het geweld van Hizbullah, dat het einde van de oorlog in het zuidoosten dichterbij moest brengen, zijn familie naar de ondergang dreef en nog meer geweld opriep. Een van haar broers kon de dood van zijn vader niet verwerken. Voorafgaand aan 29 augustus 1992 had hij geen enkele sympathie voor de PKK, maar na de dood van zijn vader wilde hij zich op de Turken wreken. Hij ging naar de bergen: bij Bingöl werd hij door het Turkse leger gedood. Ook een andere broer koos voor de radicale weg, maar hij vluchtte naar Duitsland en kreeg daar politiek asiel. Voor Amine zou de waarheid over de moord op haar vader – en de rol van Hizbullah in het zuidoosten – helpen om die zinloze cyclus van haat en vergelding stop te zetten. Ooit wil ze een boek schrijven over haar leven in Diyarbakir en daarna wil ze psychiater worden. ,,Er zijn hier genoeg mensen die daar behoefte aan hebben.''

De slachtoffers waren zo verminkt dat ze alleen door een varkenstouw bij elkaar werden gehouden

Wij mochten geen wapens dragen, maar de Hizbullah liep ongestraft met pistolen op straat