Een Amerikaanse tragedie

Een hele opluchting! Zondagavond is op de televisie een journalistiek programma te zien waarin geen ironische ondertoon overheerst, waaruit geen weeë lucht van diepe medemenselijkheid walmt, en waarvoor niet louter gratuite opinies van babyboomers uit de mottenballen zijn gehaald. Het is Waco: The Rules of Engagement, de ophefmakende documentaire uit 1997 van William Gazecki en Dan Gifford die op eerste paasdag door SBS6 wordt uitgezonden (overigens zonder de Amerikaanse makers te noemen).

Deze film tracht in kaart te brengen wat er gebeurde op 19 april 1993 tijdens de actie van de FBI tegen het hoofdkwartier van de Davidians nabij het Texaanse gehucht Waco. Die gewelddadige onderneming na een beleg van 51 dagen resulteerde in de dood van `sekteleider' David Koresh en ongeveer 76 van zijn medestanders (onder wie bijna twintig jonge kinderen en een handvol bejaarden). De meesten van hen verbrandden levend toen hun onderkomen vlamvatte nadat het was vol gespoten met uiterst brandbaar traangas.

Er ging destijds veel mis in de confrontatie tussen de autoriteiten en de religieuze groep, zoveel wordt wel duidelijk uit deze documentaire. En pijnlijk duidelijk wordt ook hoe de kern van het conflict niet lag in het bezit van wapens en drugs van de Davidians, maar in het dreigend prestige-verlies voor het Bureau of Alcohol, Tabacco & Firearms, en in de militarisering van de FBI. Zonneklaar wordt evenzeer dat er veel mis ging bij de Amerikaanse media. Gedwee nam de journalistiek de clichés van de overheid over dat het ging om een ,,collectieve zelfmoord van een sekte onder leiding van een godsdienstwaanzinnige''.

Niemand zal volhouden dat Koresh iemand was om onbekommerd mee op vakantie te gaan, maar zelfs de lokale sheriff is niet te beroerd om in deze film te zeggen dat de demonisering van de groep nergens op was gebaseerd. De boodschap van de film is helder: dit was geen rituele zelfmoord, maar een rituele slachting door de overheid.

Het dient gezegd dat de Amerikaanse media zich al snel revancheerden voor hun goedgelovigheid, en het succes van Waco: The Rules of Engagement heeft daarbij een belangrijke rol gespeeld. In de documentaire wordt onomwonden aangetoond hoe de autoriteiten zich verstrikten in een web van leugens en verdraaiingen, die al hebben geleid tot een onderzoek van het Congres, van justitie, en onlangs opnieuw van een onafhankelijke commissie die op 14 mei aanbevelingen zal doen voor nadere stappen. Het drama van Waco hangt nog steeds als een molensteen om de nek van de minister van justitie Janet Reno.

Mede als gevolg van deze film (en van het vervolg Waco. The New Evidence) is Waco een onderwerp waarmee ook bladen als The Washington Post, The New York Times en The New Yorker zich weer serieus bezighouden. Het meest complete archief is overigens aangelegd door The Dallas News (www.dallasnews.com/special/waco/), die daarmee aantoont dat ook kleine kranten researchjournalistiek kunnen doen.

Desalniettemin is de documentaire niet zo subliem als de kritieken destijds wilden doen geloven (bejubelde première op het Sundance Film Festival, prijs van het Human Rights Watch Film Festival, genomineerd voor een Oscar, vertoond op het Rotterdams Film Festival). Hoewel alle fact-finding overtuigt – en gunstig afsteekt tegen de journalistiek als meninkjes-fabriek – stoort de gestaalde zekerheid waarmee de boodschap door de strot van de kijker wordt geduwd. Het is alles conspiratie wat de klok slaat, en er is weinig ruimte voor de werkelijkheid waarin moedwil en misverstand, moordlust en sulligheid hand in hand gaan.

Bovenal toont de film aan dat Waco een Amerikaanse tragedie was, met als ingrediënten niet existentiële twijfel en menselijke lotsbestemming, maar wapens, zelfverdediging, martelaarschap en apocalyps. Het gaat daar immers om cowboys en evangelisten, en niet om kooplieden en dominees.

Waco: The Rules of Engagement, SBS6, zondag, 23.00-00.15 u.

    • Bastiaan Bommeljé