Ontwaakt uit een koortsdroom

Het oeuvre, vijf romans in totaal, van de in Japan geboren Britse schrijver Kazuo Ishiguro (1954) gaat hoofdzakelijk over één thema: de desillusie. In al zijn romans figureren ik-vertellers van middelbare leeftijd die terugkijken op hun jeugd en zich realiseren dat ze, ondanks hun pogingen het moreel goede te doen, hebben gefaald.

De bekendste tragische held van Ishiguro is Mr. Stevens, de stijve Engelse butler uit The Remains of The Day (1989). Door zijn trouwe dienstbaarheid helpt hij niet alleen, zonder het te weten, mee aan Hitlers regime, maar loopt hij ook zijn grote liefde mis. Het onvermogen van de butler om te genieten van het leven wordt stilistisch vormgegeven in zijn talige gevangenschap: hij kan niet anders praten dan in correcte, formele en uiterst beleefde zinnen.

Ishiguro ontving de prestigieuze Bookerprize voor deze roman, en verwierf verdere naamsbekendheid dankzij de succesvolle verfilming waarin Anthony Hopkins de butler vertolkte.

Veel eigenschappen van Ishiguro's beroemde butler herkennen we terug in Christopher Banks, de hoofdfiguur van Ishiguro's nieuwste roman When We Were Orphans. Banks is al even formeel en afstandelijk in zijn taalgebruik, en uiterst correct en omslachtig in de sociale omgang; met name vrouwen beschouwt hij vooral als wonderlijke fenomenen van een andere planeet. En ook Banks heeft een welhaast mythisch en klassiek `uitgestorven' beroep (in Europa althans) waar hij gedurende zijn volwassen leven vol overtuiging al zijn energie instopt: detective. Als lezer komen we nooit precies te weten wat voor soort detective hij nu eigenlijk is, maar naar zijn eigen zeggen heeft hij `tal van zaken' op `briljante' wijze opgelost.

In When We Were Orphans blikt Christopher Banks terug op een traumatische ervaring in zijn jeugd in de jaren dertig in Shanghai. Wanneer hij acht jaar is, wordt zijn vader gekidnapt. Detectives komen over de vloer om de zaak verder uit te pluizen, maar vinden geen oplossing. Ook zijn moeder verdwijnt kort erna op mysterieuze wijze en Christopher wordt door een oom meegenomen naar Engeland. Hij neemt zich voor de rest van zijn leven `het kwaad' te bestrijden en een groot detective als Sherlock Holmes te worden. Over de verdwijning van zijn ouders ontwikkelt hij zijn eigen theorie: een complot van de opiummaffia. Als hij volwassen is besluit hij het mysterie omtrent zijn verdwenen ouders op te helderen en keert hij terug naar Shanghai.

Veel van de roman draait om de herinnering: Christopher probeert zo precies mogelijk verslag te doen van zijn jeugd, maar zijn geheugen laat hem steeds in de steek. Christophers verhaal zit vol toevalligheden en de plot is soms zo bizar dat de lezer op een zeker moment ernstig gaat twijfelen aan de betrouwbaarheid van de verteller. Is Christopher inderdaad de beroemde detective die hij meent te zijn? Of is hij een oude, eenzame en getraumatiseerde man die wanhopig probeert zijn levensverhaal zo te vertellen dat het een spannende detective wordt waar hijzelf als een held uit naar voren komt? Want welke volwassen man schuift er nu zo serieus met een vergrootglas heen en weer voor een groot aquarium? Je komt er, zelfs na de verrassende ontknoping (voor Christopher het moment van de desillusie) niet helemaal uit, omdat je gevangen raakt in de gedachten van de Christopher en wordt meegesleurd in zijn neurotische en associatieve beleving van de wereld.

Het is deze verontrustende twijfel die de lezer gedurende het hele boek achtervolgt en die When We Were Orphans tot een spannend boek maakt. Maar aan The Remains of the Day kan het niet tippen.

De vraag die blijft zeuren is: wat wil Ishiguro precies met deze roman en de bizarre Christopher Banks? De roman ontspoort als Ishiguro het leven van Banks – en zijn herinnering daaraan – met de grotere geschiedenis van China in de jaren dertig wil verknopen, de jaren waarin het land geteisterd wordt door aanslagen van communistische guerrillatroepen. Banks belandt dan in een achterbuurt van Shanghai, Japanners vallen op dat moment de stad binnen, en bij toeval treft hij ook nog even zijn stervende jeugdvriend Akira aan.

Als de wonderlijke koortsdroom die When We Were Orphans is voorbij is, als het boek uit is, dan verbleekt Christopher Banks al gauw tot een schim; hij verdwijnt uit de herinnering. In plaats daarvan doemt zijn succesvollere tweelingbroer op, de creatie op wie Banks iets te veel lijkt om een zelfstandig en levendig personage te kunnen worden: de beroemde en tragische butler Mr. Stevens.

Kazuo Ishiguro: When We Were Orphans. Faber and Faber, 313 blz. ƒ33,95 (pbk)

Buitenlandse literatuur