Gomperts 1

Ter Braak, de felle en principiële bestrijder van het nationaal-socialisme, racisme en antisemitisme, blijkt zelf niet vrij te zijn geweest van antisemitische denkbeelden. Het is vooral deze `onthulling' die NRC Handelsblad in de introductie van Hans Goedkoops bespreking van Een kern van waarheid accentueert (Boeken 31.3.00). Dat zal zijn ingegeven door Gomperts' veronderstelling dat Ter Braaks antisemitische kant onbekend is omdat men zijn teksten, die toch sinds lang beschikbaar zijn, bewust of onbewust slecht leest. Ik denk echter dat deze generaliserende uitspraak weinig verder strekt dan Gomperts' particuliere lectuur. Dat Ter Braak zoals zoveel intellectuelen tijdens het interbellum, onder wie Du Perron, Marsman, Vestdijk en Bordewijk, de nazistische jodenvervolging laakte maar ook zo nu en dan antisemitische ideeën ventileerde, is eerder een evidentie dan een uit berekening of onvermogen bewaard geheim.

Terecht wijst Goedkoop erop dat Gomperts wel erg fors uithaalt op grond van slechts enkele passages uit Ter Braaks omvangrijke oeuvre. Dat Gomperts zich hoofdzakelijk beperkt tot enige alinea's uit Ter Braaks bijdrage aan de bundel Antisemitisme en jodendom uit 1939, heeft wellicht te maken met het onvoltooide karakter van zijn boek. Maar in de bespreking had wel melding gemaakt mogen worden van een saillante lacune in Gomperts' betoog. In maart 1939 verscheen in De Gids de bijdrage `Het joodsche probleem als internationaal probleem' van A.F. Zwaardemaker, medewerker van het met nazi-Duitsland sympathiserende weekblad De Waag. Ter Braak reageerde twee keer uiterst afwijzend op dit antisemitische geschrift. De eerste keer in een kort signalement in Het Vaderland van 14 maart 1939, de tweede keer uitvoerig in het artikel `Antisemitisme in rok' in de verkiezingskrant De Blaasbalg. Deze beschouwing is niet in Ter Braaks Verzameld Werk gepubliceerd, maar wel in de bloemlezing De draagbare Ter Braak uit 1992. Op 27 mei 1999 publiceerde NRC Handelsblad dit artikel als deel vijf uit de reeks `Deze eeuw'. In de context van Gomperts' excursie mag dit opstel niet onbesproken blijven. Het kan misschien enig ontlastend tegenwicht bieden voor het `diepgeworteld racisme' dat hij bij Ter Braak signaleerde. In `Antisemitisme in rok' noemt Ter Braak het antisemitisme `een der gevaarlijkste verschijnselen van onze tijd'; hij hekelt de `plebejische mentaliteit' ervan en de `cynische mensenverachting van fascisme en nationaal-socialisme'; hij stelt dat het antisemitisme `een van de grootste vijanden is der menselijke waardigheid' en daarom bestreden moet worden. Ter Braak besluit met de overtuiging dat het joodse vraagstuk nooit is op te lossen `wanneer men uitgaat van door rancune en haat verwekte schijntheorie, zo min als men het oplossen kan door een overhaaste assimilatie en idealisering van de joden als groep'. Mij dunkt dat deze uitspraken niet lijden aan de door Gomperts zo gewraakte gespletenheid, dubbel boekhouden of paradoxale betekenisloosheid. Maar, gelet op Ter Braaks woordkeus, zal niet ieder overtuigd raken door deze getuigenis à decharge omdat hij immers partij kiest voor het joodse `ras'.