Gevonden voorwerpen

Jacky is een Chinese railtender uit Eindhoven. De gelijknamige film is geselecteerd voor het filmfestival in Cannes.

,,Vergeet niet om me straks je adres te geven.''

,,Mijn adres? Maar je woont bij mij om de hoek!''

Plaats van handeling is Schiphol. De bedoelde straathoek ligt in de Amsterdamse Pijp. Aan het woord zijn de filmmakers Fow Pyng Hu (29) en Brat Ljatifi (32) en de eerste staat op het punt om naar China af te reizen. Na de première op het Filmfestival Rotterdam en een enthousiaste recensie in het Amerikaanse vakblad Variety, werd de film nu geselecteerd voor vertoning op het komende Filmfestival Cannes.

Bovenstaand gesprekje is tekenend voor de samenwerking tussen de beide filmmakers. ,,Waarom zou je iemands adres nodig hebben, als je toch al weet waar hij woont? En waarom zou je lang moeten praten over de film die je gaat maken, als je zonder al te veel woorden toch al precies weet wat de ander bedoelt?'' zegt Hu.

Het is ook geen toeval dat ik beide filmmakers op Schiphol spreek. Niet alleen speelt een belangrijk deel van hun film zich af op de luchthaven (en in de trein er naartoe), het lijkt ook de plek waar beide regisseurs zich het beste thuisvoelen. Jacky gaat over ontheemding, en waar wordt die beter zichtbaar dan in een doorgangszône?

Hoofdpersoon van hun film is de Nederlandse Chinees Jacky, die wordt gespeeld door regisseur Fow Pyng Hu zelf. Jacky werkt als railtender bij de Nederlandse Spoorwegen. Hij is een figurant in zijn eigen leven. De treinen vervoeren hem van A naar B en terug zonder dat hij daar enige invloed op kan uitoefenen. Thuis heeft zijn Chinees sprekende moeder de rest van de wereld zorgvuldig buitengesloten. Als zij op een dag bepaalt dat het tijd wordt om te trouwen, haalt Jacky zijn Chinese bruid braaf op van Schiphol. Zonder zich bijvoorbeeld af te vragen of hij zich misschien niet méér aangesproken voelt tot de jonge Chinees Gary, met wie hij in de trein vriendschap heeft gesloten.

,,Het decor van de film mag dan de Chinese gemeenschap in het Brabantse achterland zijn'', vertelt Fow Pyng Hu, ,,de film gaat niet exclusief over de problemen van de tweede generatie Chinezen. Als ik dát verhaal had willen vertellen, had ik beter een documentaire kunnen maken. En ik speel dan wel de hoofdrol, maar het thema van de outsider is voor Brat met zijn Servisch-Kroatische achtergrond net zo belangrijk. We maken niet samen een film omdat we elkaar aanvullen, maar omdat we samen hetzelfde denken.''

Rietveldacademie

Fow Pyng Hu werd in Nederland geboren en Brat Ljatifi kwam als peuter met zijn moeder uit Joegoslavië. Ze leerden elkaar kennen op de Rietveldacademie, want voor hun gevoel `wilden ze altijd al filmmaker worden'. In het basisjaar volgden ze dezelfde lessen, daarna koos Hu een andere afstudeerrichting: ,,Ik durfde helemaal geen audiovisuele vormgeving te gaan doen. In mijn herinnering had die afdeling zo'n agressieve uitstraling. Daar voelde ik me helemaal niet thuis.'' In 1996 studeerden ze af. Al tijdens hun studie maakten ze samen een aantal korte films, onder meer voor de Amsterdamse televisiezender PARK TV. Ljatifi voerde in zijn eindexamenfilm Nature Calls een buitenaards wezen op dat zijn eerste schreden in een aards bos zet en Hu maakte een toen al strak vormgegeven film over het troosteloze bestaan van een drietal Chinese jongeren in een nieuwbouwwijk. Beide thema's duiken nu op in hun eerste grote film.

Jacky kwam tot stand onder de hoede van productiebedrijf Motel Films (ook verantwoordelijk voor De Poolse bruid van Karim Traïdia). ,,Ik leerde Motel Films kennen toen ik mijn eindexamenfilm Noodle aan het monteren was'', vertelt Hu. ,,Daar zeiden ze dat zij wel wilden produceren, als ik ooit een langere film zou willen maken. Toen we eraan toe waren om een speelfilm te gaan maken, zijn we direct naar hen toe gegaan.''

Stapje voor stapje ontwikkelde de film zich vervolgens van treatment tot scenario. Per keer groeide het vertrouwen van het Nederlands Fonds voor de Film, waardoor de film uiteindelijk het vijfvoudige van de begrote honderdduizend gulden mocht kosten. Dat had als gevolg dat er op film gedraaid kon worden en een cameraman met ervaring kon worden ingehuurd: Benito Strangio, die eerder onder andere als camera-assistent werkte aan The Cook, the Thief, his Wife and her Lover en 8 1/2 Women van Peter Greenaway.

Een helder gefotografeerde film is het resultaat. Wijde kaders, met het Hollandse blauw en grauw in wel duizend kleurschakeringen. Een impressionistische film ook, waarin een vervreemdende atmosfeer de boventoon voert boven plot en intrige. Hu en Ljatifi vertellen meer met zorgvuldig gecomponeerde beelden, dan met woorden en daden. Favoriet zijn lang aangehouden camera-instellingen, terwijl de personages in en uit het kader wandelen.

Film is niet het enige medium voor de twee regisseurs: Ljatifi schildert en Hu werkt ook als fotograaf. Hu: ,,Net als een componist proberen we binnen een bepaalde tijdspanne een sfeer op te roepen, maar zonder uit te leggen: `toen was hij hier en toen ging hij daar naartoe'. Dat we dat het liefste in een film doen, komt omdat film alles in zich heeft: tijd, ruimte, beeld en geluid.''

Ljatifi: ,,Ik wil iemand laten ervaren hoe het is om Jacky te zijn, om zijn eenzaamheid te voelen en zijn onvermogen om contact te maken met de wereld. Ik doe liever de logica geweld aan dan dat ik weglaat hoe vreemd het voelt voor Jacky om opeens een vrouw van Schiphol te moeten halen die hij niet kent en met haar in een taxi helemaal van Amsterdam naar Eindhoven te rijden zonder een woord te zeggen. We houden erg van filmmakers die de tijd nemen om je iets te laten zien, zoals de de Taiwanese regisseur Tsai Ming-liang van films als Vive l'amour en The river. Maar dat is niet iets typisch Aziatisch. Dat doen Bruno Dumont (La vie de Jésus en L'humanité) en Harmony Korine (Gummo en julien donkey-boy) ook.''

Die aanpak is iets dat ze op de Rietveld meer hebben geleerd dan op de Filmacademie mogelijk was geweest, denken ze allebei. ,,De Filmacademie is toch meer een vakopleiding. Op de Rietveld leer je om te ontdekken waar je kracht ligt. Vervolgens wordt je gestimuleerd om daar trouw aan te blijven, en in ons geval is dat de manier waarop we met de blik van een buitenstaander naar Nederland kijken.''

Stapje opzij

Dat het Nederland van Fow Pyng Hu en Brat Ljatifi zo vol kleuren is, heeft volgens Ljatifi `gewoon met kijken te maken, met perspectief'. Ze hebben daarvoor niet met speciale filters hoeven werken. ,,Als je goed kijkt zie je dat er overal kleuren zijn. Als je een stapje opzij doet, zie je dat de wereld er heel anders uitziet, dan uit je gewone standpunt.'' En dat andere standpunt voelen Hu en Ljatifi al hun hele leven.

Ljatifi: ,,We zijn allebei opgegroeid in een omgeving waar je toch al met een afstandje naar de Nederlandse samenleving kijkt. Je richt je leven in met gevonden voorwerpen. Als iets heel erg bekend is, heb je minder oog voor de rariteiten. Zeker als kind let je op hoe anderen iets doen en dat leer je feilloos imiteren. Maar thuis gelden er weer andere normen, waardoor je steeds minder een mening hebt over wat de `juiste' manier is. Het kan zo zijn, maar ook anders. Net waar je maar staat.''

Er zitten ook andere kleuren in Jacky. De Brabantse jongeren op het station, de Chinese toeristen in een Amsterdamse rondvaartboot, de zwarte werknemer van een sportwinkel, de louche Joegoslavische eigenaar van een pizzarestaurant (een onvermeld optreden van Ljatifi). En er zijn de vele schakeringen die dat weer oplevert, zoals de geassimileerde Gary, die met het grootste gemak van de Engelse in de Nederlandse of de Chinese taal overgaat of Jacky's nieuwe echtgenote die spaghetti eet of ze noedels op haar bord heeft. Toch hebben ze geen statement over multicultureel Nederland willen afleveren. Volgens Hu spreekt die multiculturaliteit vanzelf.

,,Toen we de scène gingen draaien waarin de broer van Jacky met zijn moeder gymschoenen gaat kopen, stond er gewoon een zwarte jongen achter de toonbank en was er toevallig een wat oudere Nederlander sneakers aan het betasten. Ik weet niet of Jacky's probleem alleen maar een cultureel probleem is. Het feit dat hij een buitenlander is, versterkt zijn identiteitscrisis. Maar misschien is er wel iets universelers aan de hand. Iets wat iedereen die volwassen wordt zich afvraagt: wie ben ik en wat doe ik hier?''

`Jacky' draait vanaf 11 mei in de Nederlandse bioscopen

`We zijn opgegroeid in een omgeving waar je met een afstandje kijkt naar de Nederlandse samenleving'